ف ط ر
Ф-т-р
فَطْر сўзининг асл маъноси — узунасига ёрилишдир. Бу ўзакдан қуйидаги шакллар келади: فَطَرَ فُلاَنٌ كَذَا فَطْرًا: Фалончи ўша нарсани узунасига ёрди; أَفْطَرَ هُوَ فُطُورًا، وَانْفَطَرَ اِنْفِطَارًا: У ёрилди. Аллоҳ буюради: فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ: Кўзингни бир қайтариб қара, бирор футур кўра оласанми? (67/Мулк 3); яъни унда бирор тирқиш, ёриқ кўра оласанми? Ёрилиш баъзан бузиш, баъзан эса тузатиш йўли билан бўлади. Аллоҳ буюради: السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا: Осмон унинг сабабли ёрилган ва Унинг ваъдаси амалга ошгандир (73/Муззаммил 18).
فَطَرْتُ الشَّاةَ: Қўйни икки бармоқ билан соғдим. Хамирни қориб, уни дарҳол/ачитмасдан нон қилганингда فَطَرْتُ الْعَجِينَ дейсан. فِطْرَة /яратилиш сўзи ҳам шу маънодан келади. فَطَرَ اللهُ الْخَلْقَ: Аллоҳ таолонинг бирор нарсани яратиши ва уни бирор феълни бажаришга тайёр бир ҳолатда тартибга солишидир. فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا: Юзингни ҳаниф ҳолда динга; Аллоҳ инсонларни унинг устига яратган фитратига тўғрила (30/Рум 30) ояти Аллоҳ таолонинг инсонда яратган ва унда мустаҳкамлаган — Уни билиш қобилиятига ишорадир.
فِطْرَةُ اللهِ: Аллоҳнинг инсонда жойлаган иймон келтиришга бўлган қобилиятидир. Мана шу оят билан ишора қилинган нарса ҳам шудир: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ: Улардан (мушриклардан) ўзларини ким яратганини сўрасанг, албатта: “Аллоҳ”, — дейдилар (43/Зухруф 87). الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ: Ҳамд осмонлар ва Ерни йўқдан бор қилган Аллоҳгадир (35/Фотир 1); قَالَ بَل رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ: Иброҳим деди: йўқ, Роббингиз осмонлар ва Ернинг Роббидир, уларни йўқдан бор қилган У Зотдир (21/Анбиё 56); وَالَّذِي فَطَرَنَا (20/Тоҳо 72); яъни бизни йўқдан бор қилган ва вужудга келтирган. السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ: Осмон унинг сабабли ёрилган (73/Муззаммил 18) оятидаги اِنْفِطَار сўзи, Аллоҳ яратган ва ундан устимизга ёғдирган нарсани осмоннинг қабул қилишига ҳам ишора бўлиши мумкин.
فِطْر: Рўзани очишдир. فَطَرْتُهُ وَأَفْطَرْتُهُ: Унинг рўзасини очдирдим; أَفْطَرَ هُوَ: У рўзасини очди. Ерни ёриб, ундан ташқарига чиққани сабабли қўзиқоринга فُطْر дейилган.
فَطَرْتُ الشَّاةَ: Қўйни икки бармоқ билан соғдим. Хамирни қориб, уни дарҳол/ачитмасдан нон қилганингда فَطَرْتُ الْعَجِينَ дейсан. فِطْرَة /яратилиш сўзи ҳам шу маънодан келади. فَطَرَ اللهُ الْخَلْقَ: Аллоҳ таолонинг бирор нарсани яратиши ва уни бирор феълни бажаришга тайёр бир ҳолатда тартибга солишидир. فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا: Юзингни ҳаниф ҳолда динга; Аллоҳ инсонларни унинг устига яратган фитратига тўғрила (30/Рум 30) ояти Аллоҳ таолонинг инсонда яратган ва унда мустаҳкамлаган — Уни билиш қобилиятига ишорадир.
فِطْرَةُ اللهِ: Аллоҳнинг инсонда жойлаган иймон келтиришга бўлган қобилиятидир. Мана шу оят билан ишора қилинган нарса ҳам шудир: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ: Улардан (мушриклардан) ўзларини ким яратганини сўрасанг, албатта: “Аллоҳ”, — дейдилар (43/Зухруф 87). الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ: Ҳамд осмонлар ва Ерни йўқдан бор қилган Аллоҳгадир (35/Фотир 1); قَالَ بَل رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ: Иброҳим деди: йўқ, Роббингиз осмонлар ва Ернинг Роббидир, уларни йўқдан бор қилган У Зотдир (21/Анбиё 56); وَالَّذِي فَطَرَنَا (20/Тоҳо 72); яъни бизни йўқдан бор қилган ва вужудга келтирган. السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ: Осмон унинг сабабли ёрилган (73/Муззаммил 18) оятидаги اِنْفِطَار сўзи, Аллоҳ яратган ва ундан устимизга ёғдирган нарсани осмоннинг қабул қилишига ҳам ишора бўлиши мумкин.
فِطْر: Рўзани очишдир. فَطَرْتُهُ وَأَفْطَرْتُهُ: Унинг рўзасини очдирдим; أَفْطَرَ هُوَ: У рўзасини очди. Ерни ёриб, ундан ташқарига чиққани сабабли қўзиқоринга فُطْر дейилган.