ف و ق
Ф-в-қ
فَوْق сўзи макон, замон, жисм, сон ва мартаба билан боғлиқ ҳолда ишлатилади. Бу ҳам турли қисмларга бўлинади:
1- Баландлик жиҳатидан: وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ : Турни устингизда кўтариб турган эдик (2/Бақара 63); لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ : Уларнинг устиларида оловдан табақалар бордир (39/Зумар 16); وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا : Аллоҳ ернинг устида барқарор тоғларни яратди (41/Фуссилат 10). فَوْق сўзининг зидди تَحْت сўзидир: قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ : Айтинг: Аллоҳ сизларга устингиздан ёки оёқларингиз остидан азоб юборишга қодир бўлган Зотдир (6/Анъом 65).
2- Чиқиш ва тушиш жиҳатидан: إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ : Улар сизларга устингиздан ва остингиздан келган эдилар (33/Аҳзоб 10).
3- Сон билан боғлиқ ҳолда: فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ : (Фарзандлар) иккидан ортиқ аёл бўлсалар, (марҳум) қолдирганнинг учдан иккиси уларникидир (4/Нисо 11).
4- Катталик ва кичиклик билан боғлиқ ҳолда: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا : Аллоҳ чивинни ва ундан-да устун бўлган бир жонзотни мисол қилиб келтиришдан уялмайди (2/Бақара 26). Баъзиларга кўра فَمَا فَوْقَهَا сўзи [бошқа бир] оятда [29/Анкабут 41] зикр қилинган عَنْكَبْوت сўзига ишорадир. Айримларга кўра эса оятнинг маъноси; “кичиклик борасида ундан устун бўлган”, шаклидадир. Оятда; “ундан-да пастроқ бўлган” нарса кўзда тутилган деб айтганлар ҳам шу маънони назарда тутганлар. Баъзи тилшунос فَوْقَ сўзи دُونَ маъносида ишлатилган деб ҳисоблаган ва уни ўзи тасниф этган зид маъноли сўзлар қаторига киритган; лекин бу борада янглишган.
5- Дунёвий устунлик жиҳатидан: وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا : Бир-бирларига ишларини бажартириб олишлари учун Биз уларнинг айримларини бошқаларидан даражалар билан устун қилдик (43/Зухруф 32). Ёки ухравий устунлик жиҳатидан: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ : Тақводорлар қиёмат куни кофирлардан устун ҳолатдадирлар (2/Бақара 212); وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ : Сенга эргашганларни қиёмат кунигача куфр келтирганлардан устун қиламан (3/Оли Имрон 55).
6- Ғолиб келиш ва енгиш жиҳатидан: وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ : Аллоҳ бандалари устидан тўла ҳукмрондир (6/Анъом 18). Фиръавн ҳақида ҳам шундай дейилади: وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ : Бизлар, албатта, улар устига қаҳр ўтказувчилармиз (7/Аъроф 127).
Бири бошқасидан устун бўлганда فَوْق ўзагидан; فَاقَ فُلاَنٌ غَيْرَهُ يَفُوقُ : Фалончи бошқасидан устун бўлди, бўлмоқда, дейилади. Бу фазилат борасида ишлатиладиган فَوْق сўзидан келиб чиқади. فَوْقُ السَّهْمِ : Ўқнинг ўйиғи, сўзи ҳам فَوْق ўзагидан ясалган.
سَهْمٌ أَفْوَقُ : Ўйиғи синган ўқ. إِفَاقَة : Мастликдан ёки жиннликдан кейин инсон идрокининг, касалликдан кейин эса кучнинг қайта тикланишидир. Соғиш борасида إِفَاقَة эса елиннинг қайтадан сут билан тўлишидир. Соғиб бўлингач елинда йиғилган ҳар бир сут فِيقَة дейилади. Икки соғиш ораси فُوَاق дейилади. مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ (38/Сод 15); яъни унинг ўзига қайтадиган бир роҳати йўқ. Айримларга кўра эса; дунёга қайтиши йўқ.
Абу Убайда шундай дейди: Оят замма билан مِنْ فُوَاقٍ шаклида ўқилганда; فُوَاقُ النَّاقَةِ ; яъни икки сут соғиши орасидаги муддат, маъносидан келиб чиқади. Баъзиларга кўра эса сўз юритилаётган калима ҳар икки қироатда ҳам бир хил маънога келади. Худди جَمَام (ҳордиқ) ва جُمَام сингари. اِسْتَفِقْ نَاقَتَكَ : Сути йиғилгунча туянгни қўйиб қўй. فَوِّقْ فَصِيلَكَ : Туячангга оз-оздан оралатиб сут ичир. ظَلَّ يَتَفَوَّقُ الْمَخْضُ : Туя боласига оралатиб сут ичиришни давом эттирмоқда. Шоир шундай дейди:
حَتَّى إِذَا فِيقَةٌ فِي ضَرْعِهَا اِجْتَمَعَتْ -359
359- То соғиб бўлингач елинида сут йиғилгунга қадар.
1- Баландлик жиҳатидан: وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ : Турни устингизда кўтариб турган эдик (2/Бақара 63); لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ : Уларнинг устиларида оловдан табақалар бордир (39/Зумар 16); وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا : Аллоҳ ернинг устида барқарор тоғларни яратди (41/Фуссилат 10). فَوْق сўзининг зидди تَحْت сўзидир: قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ : Айтинг: Аллоҳ сизларга устингиздан ёки оёқларингиз остидан азоб юборишга қодир бўлган Зотдир (6/Анъом 65).
2- Чиқиш ва тушиш жиҳатидан: إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ : Улар сизларга устингиздан ва остингиздан келган эдилар (33/Аҳзоб 10).
3- Сон билан боғлиқ ҳолда: فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ : (Фарзандлар) иккидан ортиқ аёл бўлсалар, (марҳум) қолдирганнинг учдан иккиси уларникидир (4/Нисо 11).
4- Катталик ва кичиклик билан боғлиқ ҳолда: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا : Аллоҳ чивинни ва ундан-да устун бўлган бир жонзотни мисол қилиб келтиришдан уялмайди (2/Бақара 26). Баъзиларга кўра فَمَا فَوْقَهَا сўзи [бошқа бир] оятда [29/Анкабут 41] зикр қилинган عَنْكَبْوت сўзига ишорадир. Айримларга кўра эса оятнинг маъноси; “кичиклик борасида ундан устун бўлган”, шаклидадир. Оятда; “ундан-да пастроқ бўлган” нарса кўзда тутилган деб айтганлар ҳам шу маънони назарда тутганлар. Баъзи тилшунос فَوْقَ сўзи دُونَ маъносида ишлатилган деб ҳисоблаган ва уни ўзи тасниф этган зид маъноли сўзлар қаторига киритган; лекин бу борада янглишган.
5- Дунёвий устунлик жиҳатидан: وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا : Бир-бирларига ишларини бажартириб олишлари учун Биз уларнинг айримларини бошқаларидан даражалар билан устун қилдик (43/Зухруф 32). Ёки ухравий устунлик жиҳатидан: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ : Тақводорлар қиёмат куни кофирлардан устун ҳолатдадирлар (2/Бақара 212); وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ : Сенга эргашганларни қиёмат кунигача куфр келтирганлардан устун қиламан (3/Оли Имрон 55).
6- Ғолиб келиш ва енгиш жиҳатидан: وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ : Аллоҳ бандалари устидан тўла ҳукмрондир (6/Анъом 18). Фиръавн ҳақида ҳам шундай дейилади: وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ : Бизлар, албатта, улар устига қаҳр ўтказувчилармиз (7/Аъроф 127).
Бири бошқасидан устун бўлганда فَوْق ўзагидан; فَاقَ فُلاَنٌ غَيْرَهُ يَفُوقُ : Фалончи бошқасидан устун бўлди, бўлмоқда, дейилади. Бу фазилат борасида ишлатиладиган فَوْق сўзидан келиб чиқади. فَوْقُ السَّهْمِ : Ўқнинг ўйиғи, сўзи ҳам فَوْق ўзагидан ясалган.
سَهْمٌ أَفْوَقُ : Ўйиғи синган ўқ. إِفَاقَة : Мастликдан ёки жиннликдан кейин инсон идрокининг, касалликдан кейин эса кучнинг қайта тикланишидир. Соғиш борасида إِفَاقَة эса елиннинг қайтадан сут билан тўлишидир. Соғиб бўлингач елинда йиғилган ҳар бир сут فِيقَة дейилади. Икки соғиш ораси فُوَاق дейилади. مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ (38/Сод 15); яъни унинг ўзига қайтадиган бир роҳати йўқ. Айримларга кўра эса; дунёга қайтиши йўқ.
Абу Убайда шундай дейди: Оят замма билан مِنْ فُوَاقٍ шаклида ўқилганда; فُوَاقُ النَّاقَةِ ; яъни икки сут соғиши орасидаги муддат, маъносидан келиб чиқади. Баъзиларга кўра эса сўз юритилаётган калима ҳар икки қироатда ҳам бир хил маънога келади. Худди جَمَام (ҳордиқ) ва جُمَام сингари. اِسْتَفِقْ نَاقَتَكَ : Сути йиғилгунча туянгни қўйиб қўй. فَوِّقْ فَصِيلَكَ : Туячангга оз-оздан оралатиб сут ичир. ظَلَّ يَتَفَوَّقُ الْمَخْضُ : Туя боласига оралатиб сут ичиришни давом эттирмоқда. Шоир шундай дейди:
حَتَّى إِذَا فِيقَةٌ فِي ضَرْعِهَا اِجْتَمَعَتْ -359
359- То соғиб бўлингач елинида сут йиғилгунга қадар.