غ ي ر
Ғ-й-р
غَيْر сўзи турли маъноларда ишлатилади:
1- У билан бирор маънони исбот қилмасдан, соф инкор (нафий) учун бўлиши. Масалан: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ غَيْرِ قَائِمٍ : Тик турмаган бир кишига дуч келдим. Аллоҳ буюради: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ : Аллоҳдан бир ҳидоятчи бўлмасдан ўз ҳавойи нафсига эргашган кимсадан ҳам адашганроқ ким бўла оларди? (28/Қосос 50); أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ : Улар зеб-зийнат ичида ўстирилиб, тортишувда кучга эга бўлмаганни Аллоҳга нисбат берадиларми? (43/Зухруф 18).
2- ( إِلاَّ ) маъносида истисно учун ишлатилиши ва накра/ноаниқ исмга сифат бўлиши. Масалан: مَرَرْتُ بِقَوْمٍ غَيْرِ زَيْدٍ : Зайддан бошқа/ичида Зайд бўлмаган бир қавмга дуч келдим. Бу ердаги غَيْرِ زَيْدٍ сўзи إِلاَّ زَيْدًا маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي : Фиръавн: Эй одамлар! Мен сизлар учун ўзимдан бошқа бирор илоҳ борлигини билмайман (28/Қосос 38); لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ : Дарҳақиқат, Нуҳни ўз қавмига элчи қилиб юбордик. У деди: Эй қавмим! Аллоҳга қуллик қилинглар, сизлар учун Ундан ўзга бирор илоҳ йўқдир (7/Аъроф 59); هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ : Аллоҳдан бошқа бир яратувчи борми? (35/Фотир 3).
3- Ўз моддасидан бўлмаган бир суратни инкор қилиш учун ишлатилиши. Масалан: اَلْمَاءُ إِذَا كَانَ حَارًّا غَيْرُهُ إِذَا كَانَ بَارِدًا : Иссиқ бўлган сув, совуқ бўлганидан бошқадир. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: (4/Нисо 56). (28/Қосос 39); : (10/Юнус 15). , дейсан. (13/Раъд 11).
1- У билан бирор маънони исбот қилмасдан, соф инкор (нафий) учун бўлиши. Масалан: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ غَيْرِ قَائِمٍ : Тик турмаган бир кишига дуч келдим. Аллоҳ буюради: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ : Аллоҳдан бир ҳидоятчи бўлмасдан ўз ҳавойи нафсига эргашган кимсадан ҳам адашганроқ ким бўла оларди? (28/Қосос 50); أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ : Улар зеб-зийнат ичида ўстирилиб, тортишувда кучга эга бўлмаганни Аллоҳга нисбат берадиларми? (43/Зухруф 18).
2- ( إِلاَّ ) маъносида истисно учун ишлатилиши ва накра/ноаниқ исмга сифат бўлиши. Масалан: مَرَرْتُ بِقَوْمٍ غَيْرِ زَيْدٍ : Зайддан бошқа/ичида Зайд бўлмаган бир қавмга дуч келдим. Бу ердаги غَيْرِ زَيْدٍ сўзи إِلاَّ زَيْدًا маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي : Фиръавн: Эй одамлар! Мен сизлар учун ўзимдан бошқа бирор илоҳ борлигини билмайман (28/Қосос 38); لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ : Дарҳақиқат, Нуҳни ўз қавмига элчи қилиб юбордик. У деди: Эй қавмим! Аллоҳга қуллик қилинглар, сизлар учун Ундан ўзга бирор илоҳ йўқдир (7/Аъроф 59); هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ : Аллоҳдан бошқа бир яратувчи борми? (35/Фотир 3).
3- Ўз моддасидан бўлмаган бир суратни инкор қилиш учун ишлатилиши. Масалан: اَلْمَاءُ إِذَا كَانَ حَارًّا غَيْرُهُ إِذَا كَانَ بَارِدًا : Иссиқ бўлган сув, совуқ бўлганидан бошқадир. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: (4/Нисо 56). (28/Қосос 39); : (10/Юнус 15). , дейсан. (13/Раъд 11).