غ و ى

غَيّ : Бузуқ бир эътиқоддан келиб чиқадиган жаҳолатдир. Шундайки; баъзан жаҳолат инсоннинг на саҳиҳ, на фосид/бузуқ эътиқодга эга бўлмаслигидан келиб чиқиши мумкин; баъзан эса бузуқ бир нарсага бўлган эътиқодидан келиб чиқиши мумкин. Ана шу иккинчи турдаги жаҳолат غَيّ дейилади.
Аллоҳ буюради: مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى : Сизларнинг соҳибингиз адашмади ва ботилга ҳам ишонмади (53/Нажм 2); وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ : Шайтоннинг биродарлари уларни ботил эътиқодга судрайдилар (7/Аъроф 202). فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا : Уларнинг ортидан намозни тарк этган, шаҳватларига эргашган бир насл келди. Ана шулар ғайй билан юзлашадилар (19/Марям 59); яъни, азобга йўлиқадилар.
Аллоҳ таолонинг азобни ғайй деб номлаши, унинг азобнинг сабаби бўлганлиги учундир. Бу бир нарсанинг ўз сабаби билан номланиши кабидир. Худди араблар ўсимликни نَدًى /ёмғир деб атаганлари каби. Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шундайдир: “Улар ботил эътиқоднинг асари ва оқибати билан юзлашадилар.” وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ : Дўзах йўлдан озганларнинг кўзлари ўнгида тикланади (26/Шуъаро 91); وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ : Шоирларга фақат йўлдан озганлар эргашади (26/Шуъаро 224); إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ : Сен чиндан ҳам аниқ бир гумроҳсан (28/Қосос 18); وَعَصَى آَدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى : Одам Роббисига осий бўлиб, йўлини йўқотди (20/Тоҳо 121); яъни жоҳил бўлди. Баъзиларга кўра эса; зарар кўрди; худди шоир шундай деганидек:
وَمَن يَغْوِ لاَ يَعْدِمْ عَلَى الْغَيِّ لاَئِما -346
346- Ким йўлдан озса, бунинг учун ўзини маломат қиладиганлар бўлмас деб ўйламасин.
Баъзиларга кўра غَوَى сўзи “ҳаёти бузилди” маъносидадир. Бунга кўра غَوَى феъли, غَوِيَ الْفَصِيلُ وَغَوَى : бузоқ сутдан ажратилиб оч қолдирилди, сўзидан келиб чиққан бўлади. Худди هَوِيَ ва هَوَى каби. إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ : Агар Аллоҳ сизларни ҳалок этишни хоҳласа (11/Ҳуд 34). Баъзиларга кўра бу оятнинг маъноси шундайдир: “Агар Аллоҳ, йўлдан озганингиз сабабли сизларга азоб бермоқчи бўлса.” Бошқа баъзиларга кўра эса маъноси шундайдир: “Аллоҳ, йўлдан озганингиз сабабли, сизга қарши ҳукм чиқаради.” قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعبُدُونَ : Устиларига азоб ҳақидаги сўз муқаррар бўлган кимсалар: Эй Роббимиз; ана булар биз йўлдан оздирган кимсалардир. Ўзимиз қандай озган бўлсак, уларни ҳам худди шундай биз йўлдан оздирдик. Улардан узоқлашиб Сенга келдик, аслида улар бизга ибодат қилмас эдилар, дейдилар (28/Қосос 63). Улар бу сўзлари билан шуни эълон қилмоқдаларки; биз уларга бир инсон ўз дўстига қила оладиган ҳар қандай ишни қилдик. Чунки инсонга лозим бўлган нарса — ўзи учун истаган нарсасини дўсти учун ҳам исташидир. Улар шундай дейдилар: Ўзимизга тегишли нарсани уларга тақдим этдик ва бизни ўрнак қилиб олишларини таъминладик.
Ушбу оятлар ҳам шу маънодадир: فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ : Биз сизларни йўлдан оздирдик. Чунки ўзимиз ҳам озган эдик (37/Соффат 32); قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ : Иблис деди: Ундай бўлса, мени адаштирганинг эвазига, онт ичаманки, мен ҳам уларни йўлдан оздириш учун сенинг тўғри йўлинг устига ўтириб оламан (7/Аъроф 16); قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ : Иблис деди: Эй Роббим; мени йўлдан оздирганинг учун, онт ичаманки; мен ҳам уларга Ердаги ёмонликларни чиройли қилиб кўрсатаман ва уларнинг ҳаммасини йўлдан оздираман (15/Ҳижр 39).