ن د و

Овознинг кўтарилиши ва пайдо бўлиши маъносини ташувчи نِدَاء сўзи, баъзан соф маънода овознинг ўзига ҳам نِدَاء деб ном берилади. Аллоҳ таоло қуйидаги оятда шу маъносини назарда тутган: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعَاءً وَنِدَاءً Куфр келтирганларнинг мисоли, худди чақириқ ёки бақириқдан бошқа нарсани эшитмай ҳайқираётган кишининг ҳолатига ўхшайди; (2/Бақара 171), яъни: Бу кофирлар, сўз ташиган маънодан узоқ ҳолда, соф маънода бир овоз эшитганликларини биладилар, бошқа нарсани англамайдилар.
Бир маънони ташувчи ва бирор нарсанинг англанишини таъминловчи сўзларга ҳам нидо деб ном берилади. Аллоҳ таоло шу маънода бундай буюради: وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسَى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ Бир вақт Роббинг Мусога нидо қилиб: Ўша золим қавмга бор, деган эди (26/Шуъаро 10).
وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاَةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا Намозга чақирганингизда, уни масхара ва ўйин-кулги мавзусига айлантирадилар (5/Моида 58); бу оят ҳам худди шу маънодадир: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاَةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ Эй иймон келтирганлар! Жума куни намоз учун чақирилган вақтда, (62/Жумуъа 9).
Шариатда намозга чақириш, унинг учун белгиланган сўзлар билан (азон билан) амалга оширилади.
Аллоҳ таолонинг сўзи: أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ Гўё улар узоқ бир макондан чақирилмоқдалар (лекин эшитмайдилар) (41/Фуссилат 44). Бу оятда иймон келтирмайдиганлар учун нидо тушунчасининг ишлатилиши, уларнинг ҳақдан узоқ эканликларига эътибор қаратиш учундир.
Қуйидаги оятлар ҳам шу мавзуни баён қилмоқда: وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ Яқин бир макондан жарчи нидо қиладиган кунга қулоқ тут (50/Қоф 41); وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ اْلأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا Биз унга Тур тоғининг ўнг томонидан нидо қилдик ва уни муножот учун Ўзимизга яқин қилдик (19/Марям 52); فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ У ерга келгач, нидо қилинди (27/Намл 8).
إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا Бир вақтлар у Роббисига хуфёна нидо қилган эди (19/Марям 3) оятида келган нидо тушунчаси билан Аллоҳ таолога ишора қилган. Чунки у, гуноҳлари ва ёмон амаллари сабабли, ўзини Ундан узоқ деб ўйлаган эди. Бу, Унинг азобидан қўрққан ҳар бир кишининг табиий ҳолатидир.
رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آَمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآَمَنَّا Роббимиз! Биз, ‘Роббингизга иймон келтиринг’ деб иймонга чақираётган бир даъватчини эшитдик ва дарҳол иймон келтирдик (3/Оли Имрон 193).
Бу оятда келган مُنَادِي сўзи ақл, Аллоҳдан келган Китоб, Аллоҳ томонидан юборилган пайғамбарлар ва Аллоҳ таолога иймон келтиришни зарурий қилувчи бошқа оятлар, далиллар маъносини ташимоқда. Буларни иймонга чақирувчи бир мунодий сифатида келтириши эса, уларнинг нидо қилиш каби очиқ-равшан эканликларини ва чақирувчи инсон рағбатлантиргани каби рағбатлантиришларини кўрсатади.
نِدَاء тушунчасининг асли النَدَى , яъни, намлик, ҳўллик сўзидир. Шу маънода صَوْتٌ نَدِيٌّ رَفِيعٌ Ёқимли, баланд овоз, дейилган. Ниданинг истиора йўли билан овоз учун ишлатилиши эса, оғзининг намлиги кўп бўлган кишининг сўзи гўзаллашишидандир. Шунинг учун очиқ фасиҳ/таъсирли сўзловчи киши, оғиз суви кўп деб таърифланган. Шунинг учун نَدًى أَنْدَاءٌ أَنْدِيَةٌ дейилади. Дарахт ҳам ундан пайдо бўлгани учун نَدَى номини олган. Бу, сабаб билан пайдо бўлган нарсанинг, сабабнинг номи билан аталиши турдаги номлашдир.
435- كالكَرْمِ إِذْ نَادَى مِنَ اْلكَافُورِ
435- Ҳали қобиғидан чиқаётган узум каби.
Яъни, мунодийнинг/жарчининг овози каби пайдо бўлганида.
Бирга ўтириш ҳам نِدِاء деб номланган, ҳатто мажлисга ҳам نَادِي ، مُنْتَدِى، نَدِيّ деб ном берилган. Инсон ўзи билан ўтирган кишига ҳам шу ном берилган. Аллоҳ буюради: فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ У ҳолда у ўзининг жамоасини ёрдамга чақирсин (96/Алақ 17). Шунинг учун Маккада мушрикларнинг ичида тўпланадиган йиғин залига ҳам دَارُ النَّدْوَة (Дору-н-Надва) дейилган.
Сахийлик ҳам نَدَى деб ифодаланган. Шу маънода فُلاَنٌ أَنْدَى كَفًّا مِنْ فُلاَنٍ Фалончининг қўли, фалончиникидан кўра очиқроқдир, дейилган. Яна шу маънода: هُوَ يَتَنَدَّى عَلَى أَصْحَابِهِ дўстларига сахийлик билан муомала қилади, ибораси ҳам шу ўзакдандир. مَا نَدَيْتُ بِشَيْءٍ مِنْ فُلاَنٍ ибораси эса, фалончидан ҳеч қандай сахийлик кўрмадим, деганидир.
مُنْدَيَاتُ اْلكَلِم Нохуш/уялтирувчи сўзлар ибораси эса, биз биладиган камситиш, ҳақорат сўзларидир.