ن ظ ر

نَظَر : (Назар), бирор нарсани идрок этиш ва кўриш учун кўз ва нигоҳни унга қаратишдир. Бу билан баъзан фикр юритиш ва тадқиқ этиш ҳам кўзда тутилади. Баъзан эса тадқиқдан кейин ҳосил бўлган билим маъносида ҳам ишлатилади. Бу қизиқиш(ташналик)ни қондиришдир. Шунинг учун "қарадинг, лекин кўрмадинг" дейилади. Бу "фикр юритмадинг ва ташналигингни қондирмадинг" деганидир. Аллоҳ буюради: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَاْلآَرْضِ Айтинг: Осмонлару Ердаги бўлаётган нарсаларга диққат билан назар солинглар! (10/Юнус 101), яъни: Фикр юритинглар.
Халқ тилида назар кўпроқ кўз билан қараш маъносида, уламолар тилида эса кўпроқ басират маъносида ишлатилади. Аллоҳ буюради: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ Юзлар борки, ул кун ярқираб порлайди. Роббисига боқарлар (75/Қиёмат 22-23).
"Фалон нарсага қарадим" маъносида ишлатиладиган نَظَرْتُ إِلَى كَذَا бир нарсага қараш учун интилишдир; бу ҳолда қаралаётган нарсани кўриш ёки кўрмаслик фарқ қилмайди.
نَظَرْتُ فِيهِ ибораси эса, бир нарсани кўриб, унинг устида фикр юритишдир. Аллоҳ буюради: أَفَلاَ يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ Назар солмайдиларми улар туяга, у қандай яратилган? (88/Ғошия 17).
نَظَرْتَ فِي كَذَا "фалон нарса ҳақида фикр юритдинг" деганидир. Аллоҳ буюради: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ Сўнг юлдузларга бир қараш қаради-да: "Мен ҳақиқатан касалман", деди. Сўнг юлдузларга бир қаради-да: "Мен ҳақиқатан касалман", деди (37/Соффат 88-89).
Аллоҳ таолонинг: أَوَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ وَاْلأَرْضِ (7/Аъроф 185) сўзи эса, Унинг буларни яратишдаги ҳикматини тафаккур қилишга ундашдир. (Мутоффифун 15). (15/Ҳижр 8). (Духон 29). (2/Бақара 210). (38/Сод 15). (7/Аъроф 143) каби оятларга келсак, уларнинг шарҳига киришиш, улар ишора қилаётган ҳақиқатларни очиб беришга уриниш бу китобнинг доирасидан ташқарига чиқади. (10/Юнус 43). Буларнинг барчаси, қобилиятнинг камлигидан келиб чиқадиган ҳайрат ва саросима нигоҳларидир. (2/Бақара 50) оятига келсак, бу "сизлар уларни томоша қилиб турардингиз" ёки "ибрат билан қараб турардингиз" тарзида шарҳланган. Шоирнинг қуйидаги сўзи эса: 447- 447. Бу, замоннинг уларга хиёнат қилганига ва уларни ҳалокатга учратганига эътибор қаратишдир. , деган сўзи ҳам шу турдандир. 448.