ن ه ي
Н-ҳ-й
Бирор нарсанинг қилинишига тўсқинлик қилиш, ман этиш, одамларни ундан узоқлаштириш маъносини англатувчи نَهْي сўзи мана бу оятда келади: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهَى عَبْدًا إِذَا صَلَّى Намоз ўқиётган пайтда бир бандани тўсаётган кимсани кўрдингми? (96/Алақ 9-10).
Бу маъно жиҳатидан ҳам сўз билан, ҳам бошқа тарзда бўлиши мумкин. Сўз билан бўлганида, бундан сақлан! жумласи каби, اِفْعَل шаклида келиши билан, لاَ تَفْعَلْ қилма!, шаклида келиши ўртасида фарқ йўқ. Лафз жиҳатидан эса, Буни қилма! шаклида келади. Буни қилма! дейилганда, бу ҳам маъно, ҳам лафз жиҳатидан наҳй ҳисобланади. Масалан: وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ лекин мана бу дарахтга яқинлашманг, акс ҳолда золимлардан бўлиб қоласиз (2/Бақара 35).
Шунинг учун шундай ҳам буюрди: مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ Роббингиз сизларни фаришта бўлиб қолмаслигингиз ёки абадий қолувчилардан бўлмаслигингиз учун сизларга бу дарахтни ман қилди, деди (7/Аъроф 20).
وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى Ким Роббисининг ҳузурида туришдан қўрққан ва нафсини беҳуда ҳаваслардан тийган бўлса (79/Нозиот 40). Бу оятда сўз кетаётган нарса — кишининг ўз-ўзига «буни қилма» дейиши эмас. Балки уни шаҳватидан тийиш, хоҳиш ва истакларини назорат қилишдир. Шунга ўхшаб, мункардан қайтариш ҳам гоҳ қўл билан, гоҳ тил билан, гоҳ эса қалб билан бўлади. Аллоҳ таоло буюради: أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آَبَاؤُنَا Бизни боболаримиз сиғинадиган нарсаларга ибодат қилишдан қайтарасанми? (11/Ҳуд 62).
Аллоҳ таолонинг: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَاْلإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ Албатта, Аллоҳ сизларга адолатни, яхшилик қилишни ва қариндошга ҳақини беришни буюради; бузуқчилик, ёмонлик ва зулмдан қайтаради; (16/Наҳл 90) сўзи эса, У Зотнинг яхшиликка буюрганини, ёмонликдан эса қайтарганини баён қилади. Бунинг белгиланиши эса, қисман бизга берган ақл билан белгиланади, бошқа бир қисми эса шариат томонидан белгиланади.
اِنْتِهَاء эса, ман этилган нарсадан воз кечиш, ундан узоқ туришдир. Аллоҳ буюради: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ Ул кофирларга айт: Агар бу ишдан тўхтасалар илгари қилганлари кечирилади. (8/Анфол 38); لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ َلأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا Қасам бўлсинки, агар тийилмасанг, албатта, сени тошбўрон қиламан. Мени узоқ муддат тарк эт (19/Марям 46); قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ Дедилар: Эй Нуҳ! Агар тўхтамасанг, яхши билгинки, тошбўрон қилинганлардан бўласан! (26/Шуъаро 116); فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ энди булардан тийиласизларми? (5/Моида 91).
Яна буюради: فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ бундан кейин ким Роббисидан ўзига келган ваъз-насиҳат устига қилганидан тўхтаса, ўтмишда бўлганлари ўзига (2/Бақара 275) яъни, бунинг устига қилган ишини тугатса.
اِنْهَاء аслида бир тақиқнинг тугаганини билдириш учун ишлатилади. Кейин урфда ҳар қандай хабар бериш учун ишлатиладиган бўлиб қолди. Шу маънода أَنْهَيْتُ إِلَى فُلاَنٍ خَبَرَ كَذَا дейилади, бу «Фалончига натижани билдирдим» деган маънони англатади.
نَاهِيكَ مِنْ رَجُلٍ ибораси худди حَسْبُكَ Сенга кифоя! ифодаси кабидир. Бу сен излаётган нарсанинг энг юқори чегараси шудир деган маънони англатади ва кишининг бошқасини излашини ман этади.
نَاقَةٌ نِهْيَةٌ семиришнинг сўнгги чегарасига етган урғочи туя, деганидир.
نُهْيَة — ёмон ишларни қилишни ман этувчи ақлдир; кўплиги نُهًى шаклидадир. Аллоҳ буюради: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآَيَاتٍ ِلأُولِي النُّهَى Ақл эгалари учун бунда кўплаб ибратлар бордир! (20/Тоҳо 54).
تَنْهِيَةُ اْلوَادِي водийда сел тугайдиган жойдир.
نَهَاءُ النَّهَارِ куннинг (қуёшнинг) кўтарилишидир. Кишининг эҳтиёжини, тақиқлангунга қадар сўраши ибораси ҳам, унга эришсин ёки эришмасин, энди сўровидан воз кечганини англатади.
Бу маъно жиҳатидан ҳам сўз билан, ҳам бошқа тарзда бўлиши мумкин. Сўз билан бўлганида, бундан сақлан! жумласи каби, اِفْعَل шаклида келиши билан, لاَ تَفْعَلْ қилма!, шаклида келиши ўртасида фарқ йўқ. Лафз жиҳатидан эса, Буни қилма! шаклида келади. Буни қилма! дейилганда, бу ҳам маъно, ҳам лафз жиҳатидан наҳй ҳисобланади. Масалан: وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ лекин мана бу дарахтга яқинлашманг, акс ҳолда золимлардан бўлиб қоласиз (2/Бақара 35).
Шунинг учун шундай ҳам буюрди: مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ Роббингиз сизларни фаришта бўлиб қолмаслигингиз ёки абадий қолувчилардан бўлмаслигингиз учун сизларга бу дарахтни ман қилди, деди (7/Аъроф 20).
وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى Ким Роббисининг ҳузурида туришдан қўрққан ва нафсини беҳуда ҳаваслардан тийган бўлса (79/Нозиот 40). Бу оятда сўз кетаётган нарса — кишининг ўз-ўзига «буни қилма» дейиши эмас. Балки уни шаҳватидан тийиш, хоҳиш ва истакларини назорат қилишдир. Шунга ўхшаб, мункардан қайтариш ҳам гоҳ қўл билан, гоҳ тил билан, гоҳ эса қалб билан бўлади. Аллоҳ таоло буюради: أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آَبَاؤُنَا Бизни боболаримиз сиғинадиган нарсаларга ибодат қилишдан қайтарасанми? (11/Ҳуд 62).
Аллоҳ таолонинг: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَاْلإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ Албатта, Аллоҳ сизларга адолатни, яхшилик қилишни ва қариндошга ҳақини беришни буюради; бузуқчилик, ёмонлик ва зулмдан қайтаради; (16/Наҳл 90) сўзи эса, У Зотнинг яхшиликка буюрганини, ёмонликдан эса қайтарганини баён қилади. Бунинг белгиланиши эса, қисман бизга берган ақл билан белгиланади, бошқа бир қисми эса шариат томонидан белгиланади.
اِنْتِهَاء эса, ман этилган нарсадан воз кечиш, ундан узоқ туришдир. Аллоҳ буюради: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ Ул кофирларга айт: Агар бу ишдан тўхтасалар илгари қилганлари кечирилади. (8/Анфол 38); لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ َلأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا Қасам бўлсинки, агар тийилмасанг, албатта, сени тошбўрон қиламан. Мени узоқ муддат тарк эт (19/Марям 46); قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ Дедилар: Эй Нуҳ! Агар тўхтамасанг, яхши билгинки, тошбўрон қилинганлардан бўласан! (26/Шуъаро 116); فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ энди булардан тийиласизларми? (5/Моида 91).
Яна буюради: فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ бундан кейин ким Роббисидан ўзига келган ваъз-насиҳат устига қилганидан тўхтаса, ўтмишда бўлганлари ўзига (2/Бақара 275) яъни, бунинг устига қилган ишини тугатса.
اِنْهَاء аслида бир тақиқнинг тугаганини билдириш учун ишлатилади. Кейин урфда ҳар қандай хабар бериш учун ишлатиладиган бўлиб қолди. Шу маънода أَنْهَيْتُ إِلَى فُلاَنٍ خَبَرَ كَذَا дейилади, бу «Фалончига натижани билдирдим» деган маънони англатади.
نَاهِيكَ مِنْ رَجُلٍ ибораси худди حَسْبُكَ Сенга кифоя! ифодаси кабидир. Бу сен излаётган нарсанинг энг юқори чегараси шудир деган маънони англатади ва кишининг бошқасини излашини ман этади.
نَاقَةٌ نِهْيَةٌ семиришнинг сўнгги чегарасига етган урғочи туя, деганидир.
نُهْيَة — ёмон ишларни қилишни ман этувчи ақлдир; кўплиги نُهًى шаклидадир. Аллоҳ буюради: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآَيَاتٍ ِلأُولِي النُّهَى Ақл эгалари учун бунда кўплаб ибратлар бордир! (20/Тоҳо 54).
تَنْهِيَةُ اْلوَادِي водийда сел тугайдиган жойдир.
نَهَاءُ النَّهَارِ куннинг (қуёшнинг) кўтарилишидир. Кишининг эҳтиёжини, тақиқлангунга қадар сўраши ибораси ҳам, унга эришсин ёки эришмасин, энди сўровидан воз кечганини англатади.