ن ش ر

[Ёймоқ, ёзмоқ, очмоқ маъноларини англатувчи] نَشْر сўзи кийим, саҳифа, булут, неъмат ва сўз ҳақида ишлатилганда ёймоқ, кенгаймоқ, кенгайтирмоқ маъноларини англатади. Аллоҳ буюради: وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ Номаи аъмол саҳифалари очилганида, (81/Таквир 10); وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ Ўз раҳмати олдида шамолларни ёйиб юборувчи Зот Удир. (7/Аъроф 57).
Яна буюради: وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ ва раҳматини ҳар томонга ёювчи Зот Удир (42/Шуро 28); وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا Ёйгандан ёйганларга, (77/Мурсалот 3). Яъни: Шамолларни атрофга ёювчи фаришталар ёки булутларни атмосферага ёювчи шамоллар.
Ёювчи маъносини англатувчи نَاشِر сўзининг кўплиги نُشُر шаклидадир. Оятдаги бу сўз نُشُرًا шаклида ҳам ўқилган. У ҳолда, Аллоҳ таолонинг وَالنَّاشِرَاتِ сўзи каби бўлади. سَمِعْتُ نَشْرًا حَسَناً яъни, ичида мақтов ва бошқа кишининг зикри бўлган гўзал бир нутқ тингладим ва نَشِرَ اْلمَيِّتُ نُشُورًا Ўлик, ўлимдан кейин тирилди, иборалари ҳам шу ўзакдандир. Аллоҳ буюради: وَإِلَيْهِ النُّشُورُ Қайтиш фақат Унгадир (67/Мулк 15); بَلْ كَانُوا لاَ يَرْجُونَ نُشُورًا Аксинча, улар ўлимдан кейин қайта тирилишни умид қилмайдилар (25/Фурқон 40).
Яна буюради: وَلاَ يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلاَ حَيَاةً وَلاَ نُشُورًا ўлдиришга, тирилтиришга ва ўлимдан кейин қайта тирилтиришга кучлари етмайдиган (25/Фурқон 3). Аллоҳ ўликни тирилтирди, у эса тирилди. Аллоҳ буюради: ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنْشَرَهُ Сўнгра хоҳлаган вақтида уни қайта тирилтиради (Абаса 22); وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا Аллоҳ осмондан аниқ бир ўлчов билан сув туширди. Биз у билан ўлик бир юртни тирилтирдик (43/Зухруф 11).
Дейиладики: Аллоҳ таоло ҳақида ишлатиладиган ўликни тирилтириш билан боғлиқ نَشَرَ اللهُ اْلمَيِّتَ وأَنْشَرَهُ феълларининг ҳар иккиси ҳам бир хил маънодадир. Ҳақиқатда эса, نَشَرَ اللهُ اْلمَيِّتَ ибораси, نَشْرُ الثَّوْبِ кийимнинг ёйилиши сўзидан олингандир. Бу маънода шоир шундай дейди:
440- طَوَتْكَ خُطُوبُ دَهْرِكَ بَعْدَ نَشْرٍ *** كَذَاكَ خُطُوبُهُ طَيًّا وَنَشْرَا
440- Замонанг фалокатлари сени яхшилаб ёйилганингдан сўнг ўради
Шундайдир унинг фалокатлари ўраётганда ва ёяётганда.
وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا Сизлар учун кундузни ёйилиб меҳнат қилиш вақти қилган Зот Удир (25/Фурқон 47). Яъни: кундузни атрофга ёйилиш ва ризқ излаш вақти қилди. Худди шундай буюради: وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ Раҳматидан, Аллоҳ кеча ва кундузни яратдики, кечаси дам оласизлар, кундузи эса Унинг фазлу карамидан излайсизлар (28/Қосос 73).
اِنْتِشَارُ النَّاسِ Одамларнинг ёйилиши, ўз эҳтиёжларини қондириш учун меҳнат қилишларидир. Аллоҳ буюради: ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ Сўнгра, мана, сизлар ер юзида тарқалиб ёйилган инсонлар бўлиб қолдингиз (30/Рум 20); فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلاَ مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ Таомни егач, дарҳол тарқалинглар. Суҳбатлашиш учун ҳам изнсиз кирманглар (33/Аҳзоб 53); فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاَةُ فَانْتَشِرُوا فِي اْلأَرْض وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ Намоз ўқиб бўлингач, ер юзига тарқалинглар ва Аллоҳнинг фазлидан (насибангизни) изланглар (62/Жумуъа 10).
Баъзилар эса: نَشَرُوا феъли, اِنْتَشَرُوا маъносидадир, дейди.
Бир қироатга кўра эса: وَإِذَا قِيلَ انْشُرُوا فَانْشُرُوا Сизларга: Ёйилинглар, дейилса, ёйилинглар (58/Мужодала 11) шаклида ўқилган.
اِنْتِشَار сўзи эса, минадиган ҳайвон томирларининг шишишидир.
نَوَاشِر : Тирсакнинг ички томонидаги томирлардир. Бу номни олишлари, ёйилган ҳолда туришларидандир. نَشَر эса, مُنْتَشِر яъни, тарқоқ ҳолдаги қўйлардир. Бу шакл, مَنْشُور маншур маъносидадир, худди, نَقَض сўзининг مَنْقُوض маъносида бўлгани каби.
Яна шу маънода бўлиб: اِكْتَسَى اْلبَازِي رِيشًا نَشْرًا Лочин ёйиқ, кенг, узун бир патни кийди, дейилади.
نَشْر : Қуруқ ўтдир, ёмғир ёққанида ёйилади, яъни: тирилади, эмчак боши каби бир нарса чиқаради. Бу қўйлар учун касаллик деганидир. Бу маънода: نَشَرَتِ اْلأَرْضُ فَهِيَ نَاشِرَةٌ Ер, эмчак боши каби ўтлар билан тўлди, дейилган. نَشَرْتُ اْلخَشَبَ بِاْلمِنْشَارِ نَشْرًا Ўтинни арра билан кесдим/тилдим дейиладики, бу — йўниш, кесиш вақтида ундан тўкилган бўлаклар асос қилиб айтилган.
نُشْرَة эса, бемор у билан даволанадиган бир афсундир.