ن ه ر

نَهْر : қайнаб чиқаётган сувнинг ўзани (мажроси)дир. Кўплиги أَنْهَارٌ шаклидадир. Аллоҳ буюради: وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا иккисининг ўртасидан бир анҳор ҳам оқизиб қўйдик (18/Каҳф 33); وَأَلْقَى فِي اْلأَرْض رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ Аллоҳ, ер сизларни силкитмаслиги учун унда собит тоғларни жойлаштирди. Йўлингизни топишингиз учун эса дарёлар ва йўлларни яратди (16/Наҳл 15).
Аллоҳ таоло буни, жаннатда инсонларга ато этадиган файз ва лутфларини баён қилиш учун бир тимсол сифатида ишлатган. Аллоҳ буюради: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ Тақводорлар жаннатларда ва дарёлар ичидадирлар (54/Қамар 54); وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا . Сизлар учун боғлар яратсин ва анҳорлар яратсин (71/Нуҳ 12); جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اْلأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا Улар учун тагларидан анҳорлар оқиб турувчи, ичида абадий қоладиган жаннатлар бордир. (5/Моида 119).
نَهَر эса, сувнинг ўзанига ўхшатилиб айтилган бўлиб, кенглик деганидир. Шу маънода أَنْهَرْتُ الدَّمَ дейилади, бу «қонни оқизиб-оқизиб юбордим» маъносига келади. أَنْهَرَ اْلمَاءُ Сув дарё бўлди, яъни, оқди, кетди. نَهْرٌ نَهِرٌ Суви мўл дарё, деганидир. Абу Зуайб шундай дейди:
453- أَقَامَتْ بِهِ فَابْتَنَتْ خَيْمَةً *** عَلَى قَصَبٍ وَفُرَاتٍ نَهِر
453- У ерда яшади, ўзига бир чодир қурди,
Қамиш ва Фуротнинг мўл сувининг устига
نَهَار (кундуз), нурнинг яхшилаб ёйилиб, ҳар тарафни эгаллаган вақтидаги кундуз деганидир. Шариатга кўра кундуз, тонг ёришишидан то қуёш ботадиган вақтгачадир. Аслида эса, қуёшнинг чиқиши билан ботиши орасидаги вақт маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا Ибрат олмоқчи ёки шукр қилмоқчи бўлган кишилар учун кеча билан кундузни бирин-кетин келтирувчи Зот Удир (25/Фурқон 62); أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلاً أَوْ نَهَارًا кечаси ёки кундузи, унга амримиз келиб қолди, (10/Юнус 24).
Қуйидаги оятда эса, кеча маъносини англатувчи بَيَات сўзининг зидди сифатида ишлатилган: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا Айт: Унинг азоби сизларга кечаси уйқуда ёки ошкора кундуз келиб қолса, нима дейсизлар? (10/Юнус 50).
رَجُلٌ نَهِرٌ Кундузи ишлайдиган одам. نَهَار тувалоқ қушининг боласи. مِنْهَرَة уйлар орасидаги бўшлиқдир; чиқинди ташланадиган жой каби. نَهْر ва اِنْتِهَارэса, қаттиқ равишда дашном беришдир. Шу маънода: نَهَرَهُ وَانْتَهَرَهُ дейилади. Аллоҳ буюради: فَلاَ تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا уларга зинҳор «уф» ҳам демагин ва уларни жеркимагин; икковига ҳам ёқимли ва чиройли сўз айтгин (17/Исро 23); وَأَمَّا السَّائِلَ فَلاَ تَنْهَرْ Сўровчини эса жеркима (93/Зуҳо 10).