ن ق ض
Н-қ-з
نَقْض: бино, арқон ва маржон каби нарсаларнинг тугунини ечиш, бузиш ва вайрон қилиш маъноларини англатади. Шунинг учун نَقَضْتُ اْلبِنَاءَ وَاْلحَبْلَ وَالْعِقْدَ، وَقَدْ اِنْتَقَضَ اِنْتِقَاضًا дейилади. Бу — тасдиқлаш, қатъийлаштириш ва мустаҳкамлаш маъноларини англатувчи إِبْرَام сўзининг зиддидир.
Яна шу ўзакдан келган نِقْض бузиш сўзи مَنْقُوض бузилган маъносидадир. Бу кўпроқ шеърда ишлатилади. نَقْض ҳам шундай. Бино вайрон қилишда кўпроқ ишлатилади. Шунинг учун жуда ориқ туя учун نِقْض сўзи ишлатилади. Ер олмасининг ерни ёриб кўтариши ҳам نِقْض деб номланади. Арқон ва маржоннинг ечилишидан истиора йўли билан аҳдни бузиш ҳам кўзда тутилиши мумкин. Аллоҳ буюради: الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ Улар сиз билан аҳдлашган, сўнгра ўз аҳдларини бузадиган кимсалардир (8/Анфол 56).
Яна буюради: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ Улар шундай кимсаларки, Аллоҳга берган аҳдини қатъий иқрордан кейин бузадилар. (2/Бақара 27); وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلاَ تَنْقُضُوا اْلأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا Агар аҳдлашсангиз, Аллоҳга берган аҳдингизга вафо қилинг ва қасамларингизни қатъий қилганингиздан кейин бузманг (16/Наҳл 91).
Сўз ва шеърдаги مُنَاقَضَة ҳам шу ўзакдандир ва зиддиятли ибораларни ифодалайди. Жарир ва Фараздақнинг зиддиятлари каби.
Сўздаги نَقِيضَانِ эса, бири иккинчиси билан бирга бўла олмайдиган ҳукмдир. Бир нарса ҳақида бир ҳолатда «у шундай» деб, айни пайтда унинг зиддини айтиб «у ундай эмас» дейиш кабидир. اِنْتَقَضَتِ اْلقُرْحَة — мулоҳаза бекор бўлди, اِنْتَقَضَتِ الدَّجَاجَةِ — товуқ тухум қўйиш пайтида қақағлади. Аммо حَقِيقَةُ اْلاِنْتِقَاضِ — интиқознинг ҳақиқати овоз эмас. Балки овозларнинг бир-бири билан тўқнашиши ва шу пайтда бир овоз чиқишидир. Шунинг учун уни қисқа йўл билан овоз орқали ифодалашга уринишган.
Аллоҳ буюради: اَلَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ У сенинг белингни эзиб турган юк (94/Шарҳ 3). Белингни шундай эздики, белинг икки букланиб қолди.
إِنْقَاض эса, кўп ўтириб қоладиганни койиш учун ишлатиладиган товушдир. Шоир шундай дейди:
451- أَعْلَمْتُهَا اْلإِنْقَاضَ بَعْدَ اْلقَرْقَرَه
451- Уларга бир бақириқдан сўнг койишни ўргатганман.
نَقِيضُ اْلمَفَاصِلِ бўғимларнинг товушидир.
Яна шу ўзакдан келган نِقْض бузиш сўзи مَنْقُوض бузилган маъносидадир. Бу кўпроқ шеърда ишлатилади. نَقْض ҳам шундай. Бино вайрон қилишда кўпроқ ишлатилади. Шунинг учун жуда ориқ туя учун نِقْض сўзи ишлатилади. Ер олмасининг ерни ёриб кўтариши ҳам نِقْض деб номланади. Арқон ва маржоннинг ечилишидан истиора йўли билан аҳдни бузиш ҳам кўзда тутилиши мумкин. Аллоҳ буюради: الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ Улар сиз билан аҳдлашган, сўнгра ўз аҳдларини бузадиган кимсалардир (8/Анфол 56).
Яна буюради: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ Улар шундай кимсаларки, Аллоҳга берган аҳдини қатъий иқрордан кейин бузадилар. (2/Бақара 27); وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلاَ تَنْقُضُوا اْلأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا Агар аҳдлашсангиз, Аллоҳга берган аҳдингизга вафо қилинг ва қасамларингизни қатъий қилганингиздан кейин бузманг (16/Наҳл 91).
Сўз ва шеърдаги مُنَاقَضَة ҳам шу ўзакдандир ва зиддиятли ибораларни ифодалайди. Жарир ва Фараздақнинг зиддиятлари каби.
Сўздаги نَقِيضَانِ эса, бири иккинчиси билан бирга бўла олмайдиган ҳукмдир. Бир нарса ҳақида бир ҳолатда «у шундай» деб, айни пайтда унинг зиддини айтиб «у ундай эмас» дейиш кабидир. اِنْتَقَضَتِ اْلقُرْحَة — мулоҳаза бекор бўлди, اِنْتَقَضَتِ الدَّجَاجَةِ — товуқ тухум қўйиш пайтида қақағлади. Аммо حَقِيقَةُ اْلاِنْتِقَاضِ — интиқознинг ҳақиқати овоз эмас. Балки овозларнинг бир-бири билан тўқнашиши ва шу пайтда бир овоз чиқишидир. Шунинг учун уни қисқа йўл билан овоз орқали ифодалашга уринишган.
Аллоҳ буюради: اَلَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ У сенинг белингни эзиб турган юк (94/Шарҳ 3). Белингни шундай эздики, белинг икки букланиб қолди.
إِنْقَاض эса, кўп ўтириб қоладиганни койиш учун ишлатиладиган товушдир. Шоир шундай дейди:
451- أَعْلَمْتُهَا اْلإِنْقَاضَ بَعْدَ اْلقَرْقَرَه
451- Уларга бир бақириқдан сўнг койишни ўргатганман.
نَقِيضُ اْلمَفَاصِلِ бўғимларнинг товушидир.