ق د د
Қ-д-д
قَدّ : Бирор нарсани узунасига кесишдир: إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ : Агар унинг кўйлаги олд томонидан йиртилган бўлса (12/Юсуф 26); وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ : Агар унинг кўйлаги орқа томонидан йиртилган бўлса (12/Юсуф 27). قِدّ сўзи مَقْدُود /кесилган маъносидадир. Бу ўзакдан инсоннинг бўй-бастига ҳам قَدّ дейилган; худди تَقْطِيع каби. قَدَّدْتُ اللَّحْمَ فَهُوَ قَدِيدٌ : Гўштни узунасига ингичка кесдим, у ингичка кесилгандир. قِدَد : Йўллар: كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا : Турли-туман йўлларга бўлиндик (72/Жин 11). Унинг бирлиги قِدَّة шаклида келади. Шунингдек, قِدَّة бир инсонлар жамоасига дейилади. قِدَّة худди قِطْعَة кабидир. اِقْتَدَّ اْلأَمْرَ : Ишни бошқарди; худди فَصَلَهُ ва صَرَمَهُ дейишинг кабидир.
قَدْ : Феълга хос ҳарфдир. Тилшунослар унинг таваққуъ/кутиш маъносида эканини айтадилар. Ишнинг ҳақиқати шундай: Бу адот мозий феъл билан келганда, у қайси феълнинг бошига келса, ўша феъл янгиланиш маъносини ташийди: قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا : Аллоҳ бизга марҳамат қилди (12/Юсуф 90); قَدْ كَانَ لَكُمْ آَيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا : Тўқнашган икки гуруҳнинг ҳолатида сизлар учун ибрат бордир (3/Оли Имрон 13); قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ : Аллоҳ, эри ҳақида сиз билан тортишаётган ва Аллоҳга шикоят қилаётган аёлнинг сўзини эшитди (58/Мужодала 1); لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ : Аллоҳ дарахт остида сизга байъат қилаётган мўминлардан рози бўлди (48/Фатҳ 18); لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ : Аллоҳ пайғамбарнинг ва ўша қийин пайтда унга эргашган муҳожирлар ҳамда ансорларнинг тавбаларини қабул қилди (9/Тавба 117) ва шунга ўхшаш оятлар.
Юқорида айтганларим сабабли قَدْ адотининг Аллоҳ таолонинг зотий сифатлари билан ишлатилиб, қуйидагича дейилиши саҳиҳ эмас: قَدْ كَانَ اللهُ عَلِيمًا حَكِيمًا : Албатта Аллоҳ олим ва ҳакимдир. عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى : Аллоҳ сизлардан беморлар бўлишини биларди (73/Муззаммил 20) ояти маъно жиҳатидан касалликни қамраб олади. Худди مَا عَلِمَ اللهُ زَيْدًا يَخْرُجُ сўзида инкор чиқиш билан боғлиқ бўлгани каби. Бу сўзларнинг тақдири шундай: قَدْ يَمْرُضُونَ فِيمَا عَلِمَ اللهُ : Аллоҳнинг билишига кўра, улар касал бўладилар. مَا يَخْرُجُ زَيْدٌ فِيمَا عَلِمَ اللهُ : Аллоҳнинг билишига кўра, Зайд чиқмайди.
قَدْ адоти музореъ феълнинг бошига келганда, ўша феълнинг гоҳ содир бўлишини, гоҳ содир бўлмаслигини ифодалайди: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا : Аллоҳ орангиздан бир-бирини қалқон қилиб суғурилиб кетадиганларни албатта билади (24/Нур 63); яъни Аллоҳнинг билишига кўра, улар гоҳида орангиздан баъзиларини қалқон қилиб қочмоқдалар.
قَدْ ва قَطْ сўзлари حَسْبُ (етар) маъносида исм-феъл бўладилар. قَدْنِي كَذَا وَقَطْنِي كَذَا : Мана бу менга етар. قَدِي шаклида ҳам талаффуз қилиниши айтилган. Ферро; قَدْ زَيْدًا (Зайдга етар) сўзини нақл қилган ва уни араблардан эшитилган قَدْنِي وَقَدْكَ сўзларига қиёслаган. Лекин саҳиҳ бўлгани — бу адотнинг зоҳир исм билан ишлатилмаслигидир. Араблардан ҳам унинг фақат олмош билан бирга ишлатилиши нақл қилинган.
قَدْ : Феълга хос ҳарфдир. Тилшунослар унинг таваққуъ/кутиш маъносида эканини айтадилар. Ишнинг ҳақиқати шундай: Бу адот мозий феъл билан келганда, у қайси феълнинг бошига келса, ўша феъл янгиланиш маъносини ташийди: قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا : Аллоҳ бизга марҳамат қилди (12/Юсуф 90); قَدْ كَانَ لَكُمْ آَيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا : Тўқнашган икки гуруҳнинг ҳолатида сизлар учун ибрат бордир (3/Оли Имрон 13); قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ : Аллоҳ, эри ҳақида сиз билан тортишаётган ва Аллоҳга шикоят қилаётган аёлнинг сўзини эшитди (58/Мужодала 1); لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ : Аллоҳ дарахт остида сизга байъат қилаётган мўминлардан рози бўлди (48/Фатҳ 18); لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ : Аллоҳ пайғамбарнинг ва ўша қийин пайтда унга эргашган муҳожирлар ҳамда ансорларнинг тавбаларини қабул қилди (9/Тавба 117) ва шунга ўхшаш оятлар.
Юқорида айтганларим сабабли قَدْ адотининг Аллоҳ таолонинг зотий сифатлари билан ишлатилиб, қуйидагича дейилиши саҳиҳ эмас: قَدْ كَانَ اللهُ عَلِيمًا حَكِيمًا : Албатта Аллоҳ олим ва ҳакимдир. عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى : Аллоҳ сизлардан беморлар бўлишини биларди (73/Муззаммил 20) ояти маъно жиҳатидан касалликни қамраб олади. Худди مَا عَلِمَ اللهُ زَيْدًا يَخْرُجُ сўзида инкор чиқиш билан боғлиқ бўлгани каби. Бу сўзларнинг тақдири шундай: قَدْ يَمْرُضُونَ فِيمَا عَلِمَ اللهُ : Аллоҳнинг билишига кўра, улар касал бўладилар. مَا يَخْرُجُ زَيْدٌ فِيمَا عَلِمَ اللهُ : Аллоҳнинг билишига кўра, Зайд чиқмайди.
قَدْ адоти музореъ феълнинг бошига келганда, ўша феълнинг гоҳ содир бўлишини, гоҳ содир бўлмаслигини ифодалайди: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا : Аллоҳ орангиздан бир-бирини қалқон қилиб суғурилиб кетадиганларни албатта билади (24/Нур 63); яъни Аллоҳнинг билишига кўра, улар гоҳида орангиздан баъзиларини қалқон қилиб қочмоқдалар.
قَدْ ва قَطْ сўзлари حَسْبُ (етар) маъносида исм-феъл бўладилар. قَدْنِي كَذَا وَقَطْنِي كَذَا : Мана бу менга етар. قَدِي шаклида ҳам талаффуз қилиниши айтилган. Ферро; قَدْ زَيْدًا (Зайдга етар) сўзини нақл қилган ва уни араблардан эшитилган قَدْنِي وَقَدْكَ сўзларига қиёслаган. Лекин саҳиҳ бўлгани — бу адотнинг зоҳир исм билан ишлатилмаслигидир. Араблардан ҳам унинг фақат олмош билан бирга ишлатилиши нақл қилинган.