ق س م
Қ-с-м
قَسْم : Улушларни тақсимлаш. Шундай дейилади: قَسَمْتُ كَذَا قَسْمًا وَقِسْمَةً : Ана шуни улушларга бўлдим, тақсимладим. قِسْمَةُ الْمِيرَاثِ : Меросни эгаларига тақсимлаш. قِسْمَةُ الْغَنِيمَةِ : Ўлжани эгаларига тақсимлаш. Аллоҳ буюради: لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ : Жаҳаннамнинг еттита дарвозаси бор. Улардан ҳар бир эшик учун бир бўлак ажратилгандир (15/Ҳижр 44); وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ : Уларга сувнинг ўзаро тақсимланганини хабар бер (54/Қамар 28).
اِسْتَقْسَمْتُهُ : Ундан уни улушларга бўлишни сўрадим. Бу феъл шакли баъзан قَسَمَ (бўлакларга ажратди, тақсимлади) маъносида ҳам ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِاْلأَزْلاَمِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ : ва фол чўплари билан улуш тақсимлашингиз. Буларнинг барчаси тўғри йўлдан чиқишдир (5/Моида 3). رَجُلٌ مُقَسَّمُ اْلقَلْبِ : Қалби паришон одам. Яъни, ғам-ташвиш қалбини бўлиб ташлаган одам. Бу худди مُتَوَزِّعُ اْلخَاطِرِ ва مُشْتَرَكُ الُّلبِّ иборалари кабидир.
أَقْسَمَ : Қасам ичди. Бу сўзнинг асли قَسَامَة ўзагидан келади. قَسَامَة – мақтулнинг (ўлдирилган кишининг) яқинларига тақсимланадиган диятдир. Кейин бу сўз ҳар турли қасамга ном бўлди. Аллоҳ буюради: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آَيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا : Ўзларига бирон мўъжиза келса, унга албатта иймон келтиришларига доир жон-жаҳд билан Аллоҳга қасам ичдилар (6/Анъом 109); أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ : Аллоҳ уларни ҳеч қандай раҳматга эриштирмайди деб онт ичганларингиз шу кишилар эдими? (7/Аъроф 49); لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ * وَلا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ : Қиёмат кунига қасам ичаман * Ўзини маломат қилгувчи нафсга қасам ичаман (75/Қиёмат 1-2); فَلاَ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ : Машриқлар ва мағрибларнинг Роббисига қасам ичаман (70/Маъориж 40); إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ : Ўшанда улар эрта тонгда боғ ҳосилини албатта узиб олишларига қасам ичган эдилар (68/Қалам 17); فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ : Ҳар иккиси Аллоҳ номига қасам ичадилар (5/Моида 106).
قَاسَمَهُ : Унга қасам ичди. تَقَاسَمَا : Иккиси бир-бирлари билан қасамлашдилар. Аллоҳ буюради: وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ : У иккисига: мен, албатта, сизларга насиҳат қилувчиларданман, деб қасам ичди (7/Аъроф 21); قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ : Аллоҳ номига қасамлашиб шундай дедилар (27/Намл 49). فُلاَنٌ مُقَسَّمُ اْلوَجْهِ وَقَسِيمُ اْلوَجْهِ : Фалончи киши чиройли юзлидир. قَسَامَة : Гўзаллик. Бу сўзнинг асли قِسْمَة (насиба, улуш) ўзагидан келади. Гўё ҳар ким гўзалликдан насибаси бор жойга келган ва шу тариқа уни бой бермаган бўлади. Дейиладики, унга مُقَسِّم дейилиши, кўз нигоҳини гўзаллиги билан бўлгани учундир. Шу тариқа нигоҳ бир жойда қотиб турмайди.
كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ : Худди ўша тақсимлаб олувчиларга нозил қилганимиздек (15/Ҳижр 90); яъни, Расулуллоҳга юзланганларни Аллоҳ йўлидан тўсиш учун Макканинг кириш йўлларини ўзаро бўлишиб олганлардир. Баъзиларга кўра эса, оятнинг маъноси шундайдир: Худди Расулуллоҳга қарши тил бириктириш борасида аҳдлашганларга нозил қилганимиздек.
اِسْتَقْسَمْتُهُ : Ундан уни улушларга бўлишни сўрадим. Бу феъл шакли баъзан قَسَمَ (бўлакларга ажратди, тақсимлади) маъносида ҳам ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِاْلأَزْلاَمِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ : ва фол чўплари билан улуш тақсимлашингиз. Буларнинг барчаси тўғри йўлдан чиқишдир (5/Моида 3). رَجُلٌ مُقَسَّمُ اْلقَلْبِ : Қалби паришон одам. Яъни, ғам-ташвиш қалбини бўлиб ташлаган одам. Бу худди مُتَوَزِّعُ اْلخَاطِرِ ва مُشْتَرَكُ الُّلبِّ иборалари кабидир.
أَقْسَمَ : Қасам ичди. Бу сўзнинг асли قَسَامَة ўзагидан келади. قَسَامَة – мақтулнинг (ўлдирилган кишининг) яқинларига тақсимланадиган диятдир. Кейин бу сўз ҳар турли қасамга ном бўлди. Аллоҳ буюради: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آَيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا : Ўзларига бирон мўъжиза келса, унга албатта иймон келтиришларига доир жон-жаҳд билан Аллоҳга қасам ичдилар (6/Анъом 109); أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ : Аллоҳ уларни ҳеч қандай раҳматга эриштирмайди деб онт ичганларингиз шу кишилар эдими? (7/Аъроф 49); لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ * وَلا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ : Қиёмат кунига қасам ичаман * Ўзини маломат қилгувчи нафсга қасам ичаман (75/Қиёмат 1-2); فَلاَ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ : Машриқлар ва мағрибларнинг Роббисига қасам ичаман (70/Маъориж 40); إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ : Ўшанда улар эрта тонгда боғ ҳосилини албатта узиб олишларига қасам ичган эдилар (68/Қалам 17); فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ : Ҳар иккиси Аллоҳ номига қасам ичадилар (5/Моида 106).
قَاسَمَهُ : Унга қасам ичди. تَقَاسَمَا : Иккиси бир-бирлари билан қасамлашдилар. Аллоҳ буюради: وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ : У иккисига: мен, албатта, сизларга насиҳат қилувчиларданман, деб қасам ичди (7/Аъроф 21); قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ : Аллоҳ номига қасамлашиб шундай дедилар (27/Намл 49). فُلاَنٌ مُقَسَّمُ اْلوَجْهِ وَقَسِيمُ اْلوَجْهِ : Фалончи киши чиройли юзлидир. قَسَامَة : Гўзаллик. Бу сўзнинг асли قِسْمَة (насиба, улуш) ўзагидан келади. Гўё ҳар ким гўзалликдан насибаси бор жойга келган ва шу тариқа уни бой бермаган бўлади. Дейиладики, унга مُقَسِّم дейилиши, кўз нигоҳини гўзаллиги билан бўлгани учундир. Шу тариқа нигоҳ бир жойда қотиб турмайди.
كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ : Худди ўша тақсимлаб олувчиларга нозил қилганимиздек (15/Ҳижр 90); яъни, Расулуллоҳга юзланганларни Аллоҳ йўлидан тўсиш учун Макканинг кириш йўлларини ўзаро бўлишиб олганлардир. Баъзиларга кўра эса, оятнинг маъноси шундайдир: Худди Расулуллоҳга қарши тил бириктириш борасида аҳдлашганларга нозил қилганимиздек.