ل غ و
Л-ғ-в
Сўз контекстида ишлатиладиган لَغْو сўзи — ҳеч нарсани ифодаламайдиган, эътиборга олинмайдиган сўз деганидир. Бу эса ўлчаб-чамалмасдан, ўйламасдан, чумчуқ ва унга ўхшаш қушлар чиқарадиган товушлар каби оддийгина оқиб кетаётган, ғувиллашга ўхшаш товушлардир. Абу Убайда айтади: لَغَوَ ، لَغَا ва عَيَبَ عَابَ феъли кабидир. Шоир шундай дейди:
عَنِ الَّلغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ -407
407- Ўзини беҳуда сўздан ва гуноҳ сўздан [тийган].
لَغِيتَ تَلْغَى беҳуда гапирдинг феъли худди لَقِيتَ تَلْقَى учрашдинг, дуч келдинг феъли кабидир.
Баъзан ҳар қандай ёмон сўз ҳам لَغْو деб аталади. Аллоҳ буюради: لاَ يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلاَ كِذَّابًا У ерда на беҳуда сўз эшитадилар, на бир ёлғон (Набаъ 35); وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ Улар беҳуда сўзни эшитганларида, ундан юз ўгирадилар (28/Қосос 55); لاَ يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلاَ تَأْثِيمًا У ерда беҳуда сўз ва гуноҳга солувчи гап эшитмайдилар (56/Воқеа 25); وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ Улар эса беҳуда ва фойдасиз нарсалардан юз ўгирувчилардир, (23/Муъминун 3); وَالَّذِينَ لاَ يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا Ва улар ёлғон гувоҳлик бермайдилар, беҳуда бир нарсага дуч келганларида, олийжаноблик билан (у ердан) ўтиб кетадилар (25/Фурқон 72) яъни улар хунук туюладиган сўз ва ибораларни киноя йўли билан айтадилар, очиқ айтмайдилар.
Баъзилар буни: беҳуда сергап кишиларга дуч келганларида, улар билан бирга бу ишларга шўнғимайдилар, тарзида изоҳлаган.
لَغْو : сўзи қадрсиз, қасддан бўлмаган, мақсадсиз сўзлар учун ҳам ишлатилади. Унинг турларидан бири — қасамларда сўз юритиладиган لَغْو шаклидир. Бу қасам — бирон-бир аҳд ёки келишув сўз юритилмаган ҳолда, гап орасида айтиб юбориладиган, одатга айланиб қолган қасам турларидир. Аллоҳ таоло бу маънода шундай буюради: لاَ يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ Аллоҳ сизларни қасамларингизда билмасдан айтган беҳуда (сўз) учун жавобгар тутмайди (2/Бақара 225).
Шоир зикр этилган тушунчанинг ушбу маъносини асос қилиб дейди:
وَلَسْتَ بِمَأْخُوذٍ بِلَغْوٍ تَقُولُهُ إِذَا لَمْ تُعَمِّدْ عَاقِدَاتِ اْلعَزَائِمِ -408
408- Айтган ҳар қандай беҳуда бир сўздан жавобгар эмассан
Айтаётганингда қатъий қарор билдирувчи қасам бермаган бўлсанг.
Аллоҳ буюради: لاَ تَسْمَعُ فِيهَا لاَغِيَةً У ерда беҳуда сўз эшитмайди (88/Ғошия 11), яъни у ерда беҳуда сўз эшитмайдилар. Бу ерда исми фоил сўзнинг сифати сифатида ишлатилган. Бу худди كَاذِبَة ёлғончи сўзи кабидир.
Қон эвази бўлмиш диятда ҳисобга олинмайдиган бир неча туяга ҳам لَغْو деб ном берилган. Бу маънода шоир шундай дейди:
كَمَا أَلْغَيْتَ فِي الدِّيَةِ اْلحُوَارَا -409
409- Диятда бўталоқлар ҳисобга олинмагани каби.
لَغِيَ بِكَذَا Шуни ғудранди ибораси ҳам, чумчуқ ўзига хос товуши билан ифодаламоқчи бўлганидек, ифодалашга ҳаракат қилди, деганидир. Узуқ-узуқ тарзда айтилган сўзга ҳам لغة деб ном берилган.
عَنِ الَّلغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ -407
407- Ўзини беҳуда сўздан ва гуноҳ сўздан [тийган].
لَغِيتَ تَلْغَى беҳуда гапирдинг феъли худди لَقِيتَ تَلْقَى учрашдинг, дуч келдинг феъли кабидир.
Баъзан ҳар қандай ёмон сўз ҳам لَغْو деб аталади. Аллоҳ буюради: لاَ يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلاَ كِذَّابًا У ерда на беҳуда сўз эшитадилар, на бир ёлғон (Набаъ 35); وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ Улар беҳуда сўзни эшитганларида, ундан юз ўгирадилар (28/Қосос 55); لاَ يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلاَ تَأْثِيمًا У ерда беҳуда сўз ва гуноҳга солувчи гап эшитмайдилар (56/Воқеа 25); وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ Улар эса беҳуда ва фойдасиз нарсалардан юз ўгирувчилардир, (23/Муъминун 3); وَالَّذِينَ لاَ يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا Ва улар ёлғон гувоҳлик бермайдилар, беҳуда бир нарсага дуч келганларида, олийжаноблик билан (у ердан) ўтиб кетадилар (25/Фурқон 72) яъни улар хунук туюладиган сўз ва ибораларни киноя йўли билан айтадилар, очиқ айтмайдилар.
Баъзилар буни: беҳуда сергап кишиларга дуч келганларида, улар билан бирга бу ишларга шўнғимайдилар, тарзида изоҳлаган.
لَغْو : сўзи қадрсиз, қасддан бўлмаган, мақсадсиз сўзлар учун ҳам ишлатилади. Унинг турларидан бири — қасамларда сўз юритиладиган لَغْو шаклидир. Бу қасам — бирон-бир аҳд ёки келишув сўз юритилмаган ҳолда, гап орасида айтиб юбориладиган, одатга айланиб қолган қасам турларидир. Аллоҳ таоло бу маънода шундай буюради: لاَ يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ Аллоҳ сизларни қасамларингизда билмасдан айтган беҳуда (сўз) учун жавобгар тутмайди (2/Бақара 225).
Шоир зикр этилган тушунчанинг ушбу маъносини асос қилиб дейди:
وَلَسْتَ بِمَأْخُوذٍ بِلَغْوٍ تَقُولُهُ إِذَا لَمْ تُعَمِّدْ عَاقِدَاتِ اْلعَزَائِمِ -408
408- Айтган ҳар қандай беҳуда бир сўздан жавобгар эмассан
Айтаётганингда қатъий қарор билдирувчи қасам бермаган бўлсанг.
Аллоҳ буюради: لاَ تَسْمَعُ فِيهَا لاَغِيَةً У ерда беҳуда сўз эшитмайди (88/Ғошия 11), яъни у ерда беҳуда сўз эшитмайдилар. Бу ерда исми фоил сўзнинг сифати сифатида ишлатилган. Бу худди كَاذِبَة ёлғончи сўзи кабидир.
Қон эвази бўлмиш диятда ҳисобга олинмайдиган бир неча туяга ҳам لَغْو деб ном берилган. Бу маънода шоир шундай дейди:
كَمَا أَلْغَيْتَ فِي الدِّيَةِ اْلحُوَارَا -409
409- Диятда бўталоқлар ҳисобга олинмагани каби.
لَغِيَ بِكَذَا Шуни ғудранди ибораси ҳам, чумчуқ ўзига хос товуши билан ифодаламоқчи бўлганидек, ифодалашга ҳаракат қилди, деганидир. Узуқ-узуқ тарзда айтилган сўзга ҳам لغة деб ном берилган.