ك ل ب
К-л-б
كَلْب : сўз, биз билган ҳурадиган ит деганидир. Унинг урғочисига كَلْبَة дейилади. Кўплиги эса أَكْلُب ва كِلاَب шаклидадир. Баъзан кўплигига كَلِيب дейилганига ҳам дуч келинади. Аллоҳ буюради: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ Унинг ибратли ҳоли ўша итнинг ҳолига ўхшайдики, устига борсанг ҳам тилини чиқариб ҳансирайди, тек қўйсанг ҳам ҳансирайди. (7/Аъроф 176); وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ Итлари эса остонада олд оёқларини олдинга узатган эди (18/Каҳф 18).
Бу ўзакдан ясалган сўзлардан бири ҳам ҳирс маъносини англатувчи الكَلَبُ сўзидир. Бу маънода: هُوَ أَحْرَصُ مِنْ كَلْبٍ У итдан кўра ҳирслироқдир. رَجُلٌ كَلِبٌ ҳаддан ташқари ҳирсли одам деганидир.
كَلْبٌ كَلِبٌ жинни бўлган (қутурган) ит деганидир. Бу ит одамларни тишлайди, жиннидек этни тишлаб юлиб олади. Қутурган ит тишлаган киши ҳам қутуради, шунда унга ҳам رَجُلٌ كَلِبة ٌ қутурган одам ва قَوْمٌ كَلْبَى қутурган жамоа деб ном берилади. Бу маънода шоир шундай дейди:
دِمَاؤُهُمْ مِنَ اْلكَلَبِ الشِّفَاءُ -395
395- Уларнинг қонлари қутуришдан халос бўлди.
Баъзан қутуриш касаллиги туяларга ҳам тушади. Бу ҳолда туялари қутурган одам ҳақида أَكْلَبَ الرَّجُلُ Одамнинг туяларига қутуриш тушди дейилади. Худди шу маънода совуғи ва кескинлиги қаттиқ бўлган қиш ҳам қутурган итга ўхшатилиб كَلِبَ الشِّتَاءُ қиш қутурди дейилади. دَهْرٌ كَلِبٌ эса ҳаддидан ошган/қутурган замон маъносини англатади.
أَرْضٌ كَلِبَةٌ ибораси эса қутурган одамга ўхшатилиб ҳеч қачон қуримайдиган ер учун ишлатилади. Зеро, бу тупроқ сувни ўзига сингдирмайди, шу боис қуримайди.
كَلاَّب ва مُكَلِّب эса итларнинг тилини тушунадиган ва уларни ўргатадиган кишидир. Аллоҳ буюради: وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ Аллоҳ сизга таълим берган нарсадан таълим бериб, ўргатган овчи ҳайвонларнинг сизлар учун тутганларини (5/Моида 4).
أَرْضٌ مَكْلَبَةٌ эса ити кўп бўлган ер деганидир. Қиличнинг қинида бўлган қисқичга كَلْب деб ном берилади. كَلْبَة эса озуқа халтаси боғланиб тикиладиган тасманинг остига кирадиган тасма деганидир. Бу ҳам у орқали ов қилиниши сабабли итга ўхшатилганидандир. قَدْ كَلَبْتُ اْلأَدِيمَ терини бу билан сақладим деганидир. Шоир шундай дейди:
سَيْرُ صَنَاعٍ فِي أَدِيمٍ تَكْلُبُهْ -396
396- Устанинг тери камарини сақлашидек.
كَلْب (ит) эса осмонда бўлган бир юлдузнинг номидир. Бу юлдуз доимо رَاعِي (чўпон) деб танилган бир юлдузни кузатиб бораётгани учун, бу жиҳати билан итга ўхшатилгани туфайли шу номни олган.
كَلْبَتَانِ (омбур) эса ит каби ўткир оғзи бўлган бир асбобдир. Оғизлари билан ушлаши итларнинг оғизлари билан ушлашига ўхшатилгани учун шу номни олган. Икки оғзи бўлгани учун сўз тасния/иккилик шаклида ишлатилган.
كَلُّوب у билан бирор нарса ушланадиган машадир. كَلاَلِيبُ البَازِي : лочиннинг чангаллари деганидир. Бу ном ҳам ушлаганда ит каби ушлаб ёпишиб қолгандек турганлиги учун шу номни олган.
Бу ўзакдан ясалган сўзлардан бири ҳам ҳирс маъносини англатувчи الكَلَبُ сўзидир. Бу маънода: هُوَ أَحْرَصُ مِنْ كَلْبٍ У итдан кўра ҳирслироқдир. رَجُلٌ كَلِبٌ ҳаддан ташқари ҳирсли одам деганидир.
كَلْبٌ كَلِبٌ жинни бўлган (қутурган) ит деганидир. Бу ит одамларни тишлайди, жиннидек этни тишлаб юлиб олади. Қутурган ит тишлаган киши ҳам қутуради, шунда унга ҳам رَجُلٌ كَلِبة ٌ қутурган одам ва قَوْمٌ كَلْبَى қутурган жамоа деб ном берилади. Бу маънода шоир шундай дейди:
دِمَاؤُهُمْ مِنَ اْلكَلَبِ الشِّفَاءُ -395
395- Уларнинг қонлари қутуришдан халос бўлди.
Баъзан қутуриш касаллиги туяларга ҳам тушади. Бу ҳолда туялари қутурган одам ҳақида أَكْلَبَ الرَّجُلُ Одамнинг туяларига қутуриш тушди дейилади. Худди шу маънода совуғи ва кескинлиги қаттиқ бўлган қиш ҳам қутурган итга ўхшатилиб كَلِبَ الشِّتَاءُ қиш қутурди дейилади. دَهْرٌ كَلِبٌ эса ҳаддидан ошган/қутурган замон маъносини англатади.
أَرْضٌ كَلِبَةٌ ибораси эса қутурган одамга ўхшатилиб ҳеч қачон қуримайдиган ер учун ишлатилади. Зеро, бу тупроқ сувни ўзига сингдирмайди, шу боис қуримайди.
كَلاَّب ва مُكَلِّب эса итларнинг тилини тушунадиган ва уларни ўргатадиган кишидир. Аллоҳ буюради: وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ Аллоҳ сизга таълим берган нарсадан таълим бериб, ўргатган овчи ҳайвонларнинг сизлар учун тутганларини (5/Моида 4).
أَرْضٌ مَكْلَبَةٌ эса ити кўп бўлган ер деганидир. Қиличнинг қинида бўлган қисқичга كَلْب деб ном берилади. كَلْبَة эса озуқа халтаси боғланиб тикиладиган тасманинг остига кирадиган тасма деганидир. Бу ҳам у орқали ов қилиниши сабабли итга ўхшатилганидандир. قَدْ كَلَبْتُ اْلأَدِيمَ терини бу билан сақладим деганидир. Шоир шундай дейди:
سَيْرُ صَنَاعٍ فِي أَدِيمٍ تَكْلُبُهْ -396
396- Устанинг тери камарини сақлашидек.
كَلْب (ит) эса осмонда бўлган бир юлдузнинг номидир. Бу юлдуз доимо رَاعِي (чўпон) деб танилган бир юлдузни кузатиб бораётгани учун, бу жиҳати билан итга ўхшатилгани туфайли шу номни олган.
كَلْبَتَانِ (омбур) эса ит каби ўткир оғзи бўлган бир асбобдир. Оғизлари билан ушлаши итларнинг оғизлари билан ушлашига ўхшатилгани учун шу номни олган. Икки оғзи бўлгани учун сўз тасния/иккилик шаклида ишлатилган.
كَلُّوب у билан бирор нарса ушланадиган машадир. كَلاَلِيبُ البَازِي : лочиннинг чангаллари деганидир. Бу ном ҳам ушлаганда ит каби ушлаб ёпишиб қолгандек турганлиги учун шу номни олган.