ن ز ل

نُزُول : Аслида юқоридан пастга тушиш, қулаш деганидир. Бу маънода نَزَلَ عَنْ دَابَّتِهِ уловидан тушди, نَزَلَ فِي مَكَانٍ كَذَا фалон жойда тўхтади ва أَنْزَلَهُ غَيْرُهُ бошқаси уни жойлаштирди иборалари бунинг турли қўлланишларидир. Аллоҳ буюради: وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلاً مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ Ва айт: Роббим! Мени муборак бир жойга тушир. Сен, туширувчиларнинг энг яхшисисан (23/Муъминун 29).
Бирор жойга тўхташ (тунаш) феъли ҳам نَزَلَ بِكَذَا, ҳам أَنْزَلَهُ шаклида айтилиши мумкин.
Аллоҳ таолонинг неъматлар ва балоларни бандалари устига нозил қилиши – буларни уларга беришидир. Бу ё Қуръон каби, унинг айнан ўзини тушириш шаклида бўлади. Ёки темир ва кийимни туширгани каби, унинг сабабларини тушириши ва унга элтувчи йўлни кўрсатиши шаклида бўлади.
Аллоҳ буюради: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا Ҳамд, ўша Аллоҳга хосдирки, У бандаси (Муҳаммад)га китобни нозил қилди ва унда ҳеч бир эгрилик қўймади (18/Каҳф 1); اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ Бу китобни ва тарозуни ҳақ ила нозил қилган Аллоҳдир (42/Шуро 17);لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ Ант ичиб айтамизки, Биз пайғамбарларимизни очиқ далиллар билан юбордик ва одамлар адолатни барпо этишлари учун улар билан бирга китоб ва тарозуни нозил қилдик. Биз темирни ҳам нозил қилдикки, унда катта куч ва одамлар учун манфаатлар бордир (57/Ҳадид 25).
Яна Аллоҳ буюради:وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ اْلأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ Сизлар учун чорва ҳайвонларидан саккиз жуфтни туширди (39/Зумар 6); وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا осмондан тоза сув ёғдирган У Зотдир (25/Фурқон 48); وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا Сиқилган булутлардан дув-дув сув ёғдирдик (78/Набаъ 14); يَا بَنِي آَدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآَتِكُمْ Эй Одам болалари, сизларга уят ерларингизни беркитадиган либос, (7/Аъроф 26); قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ Марям ўғли Исо ҳам: Аллоҳим, Роббимиз, бизнинг устимизга осмондан бир дастурхон туширгинки, (5/Моида 114); أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ Аллоҳнинг ўз фазлу карамидан қулларидан истаганига ваҳий нозил қилишига (2/Бақара 90).
Азобнинг нозил қилиниши/юборилишига оид бир мисол: Аллоҳ буюради: إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ Биз шубҳасиз бу қишлоқ аҳли устига, йўлдан чиққанлари эвазига осмондан (даҳшатли) бир азоб ёғдирувчилармиз (дедилар) (29/Анкабут 34).
Қуръон ва фаришталарнинг сифати сифатида келадиган إِنْزَال ва تَنْزِيل сўзлари ўртасидаги фарққа келсак, تَنْزِيل Қуръоннинг бир-биридан айри бўлаклар ҳолида ва бирининг кетидан бошқаси келишига ишора қилинмоқчи бўлганда ишлатилган. إِنْزَال эса умумийдир.
تَنْزِيل шакли ишлатилган ўринлар: Аллоҳ буюради: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ اْلأَمِينُ Уни Руҳул-Амин (Жаброил) олиб тушди (26/Шуъаро 193), бу феъл, نَزَّلَ шаклида ҳам ўқилган.
وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلاً Биз уни аста секин нозил қилдик (17/Исро 106); إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ Ҳеч шубҳа йўқки, Қуръонни Биз нозил қилдик, албатта уни яна Биз муҳофаза қиламиз (15/Ҳижр 9); وَقَالُوا لَوْلاَ نُزِّلَ هَذَا الْقُرْءانُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ Яна улар: Бу Қуръон, шу икки шаҳардан бир улуғ одамга нозил қилинмоғи керак эмасмиди? дедилар (43/Зухруф 31); وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ اْلأَعْجَمِينَ Биз уни арабча билмайдиганлардан бирига нозил қилганимизда ҳам, у буни ўқиб берса эди, улар барибир унга иймон келтирмасдилар (26/Шуъаро 198); ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا Сўнгра Аллоҳ, Расулининг устига ва мўминларнинг устига сакийнатини (қалбларга ҳузур берувчи раҳматини) нозил қилди ва кўз билан кўрмаган қўшинларни нозил қилди да, Ўзини танимаган кофирларни азобга дучор этди (9/Тавба 26).
وَيَقُولُ الَّذِينَ آَمَنُوا لَوْلاَ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ و Кошки жиҳод ҳақида бир сура нозил қилинса, дер эдилар. Аммо ҳукми очиқ бир сура нозил қилиниб эса, (47/Муҳаммад 20).
Бу оятда феълнинг биринчи шакли نُزِّلَ, иккинчиси эса, أَنْزَلَ шаклида келган. Шу тариқа шунга эътибор қаратилганки: Мунофиқлар, жанг ҳақида рағбатлантирувчи оятларнинг оз-оздан тушиб келишини ва шу йўсинда ўзларининг уларни аста-секин амалга оширишларини таклиф қилганлар. Бирданига жанг қилишлари талаб қилинганда эса ундан қочганлар ва ўзларига берилган амрни бажармаганлар. Яъни, улар кўпини таклиф қиладилар, аммо озини ҳам бажармайдилар.
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ Ўша очиқ-равшан Китобга қасамки, Биз уни ҳақиқатан муборак бир кечада нозил қилдик (44/Духон 3); شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآَنُ Рамазон ойи шундай ойдирки, унда инсонларни тўғри йўлга бошлаш учун, ҳақ ва ботилни айирувчи Қуръон нозил қилинди (2/Бақара 185); إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ Биз у (Қуръон)ни Қадр кечасида нозил қилдик (97/Қадр 1).
Бу оятларда келган феъл шакли, хусусан, تَنْزِيل сифатида эмас, балки إِنْزَال сифатида ишлатилган. Зеро ривоятда шундай дейилган: أَنَ اْلقُرْآَنَ نَزَلَ دَفْعَةً وَاحِدَةً إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا، ثُمَّ نَزَلَ نَجْمًا فَنَجْمًا Қуръон, бир йўла (тўлиқ ҳолда) дунё осмонига тушган, сўнгра у ердан кетма-кет, бўлак-бўлак туша бошлаган.
Аллоҳ таолонинг мана бу сўзига келсак: اْلأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ Бадавийлар инкор ва мунофиқлик жиҳатидан баттарроқдирлар, шу билан бирга Аллоҳнинг Расулига нозил қилган (ҳукмлар) ҳудудларини билмасликка кўпроқ мойилдирлар (9/Тавба 97). Бу ерда, хусусан, инзол шаклининг ишлатилгани, унинг умумийроқ бўлишига боғлиқдир. Зеро биз ҳозиргина инзолнинг танзилдан умумийроқ эканини айтган эдик.
لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآَنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ Биз бу Қуръонни бир тоғ устига нозил қилганимизда эди, Аллоҳдан қўрққанидан уни бўйсунган, парча-парча бўлган ҳолда кўрар эдинг (59/Ҳашр 21). Бу ерда ҳам феъл шаклининг шу тарзда келтирилиб, لَوْ نَزَّلْنَا дейилмагани жуда маънолидир. Шу тариқа шунга эътибор қаратилганки: Агар биз уни бир йўла тоғга ато этганимизда, сенга бундай қайта-қайта бермаган бўлардик.
قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا رَسُولاً يَتْلُو عَلَيْكُمْ آَيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ Аллоҳ сизларга бир огоҳлантирувчи юборди. * Сизларга Аллоҳнинг очиқ-равшан оятларини ўқиб берадиган бир элчи (юборди)ки, иймон келтириб фойдали ишлар қилганларни зулматлардан нурга чиқарсин (65/Талоқ 10-11).
Бу оятда келган зикрнинг инзоли билан кўзда тутилган маъно, Пайғамбарнинг (сав) юборилишидир, дейилган. Ҳазрати Исони қандай Калима/Сўз деб номлаган бўлса, Уни ҳам Зикр деб номлаган. Бу ҳолда Расул сўзи, Зикр сўзи ўрнига бадал сифатида такрорланган. Баъзилар эса шундай дейди: Унинг зикрини инзол қилишни кўзда тутган. Бу ҳолда эса, Расул сўзи, Зикр сўзининг мафъули бўлади. Яъни: Расул бўлган бир Зикр.
Худди шу феълнинг تَنَزُّل шакли эса, бирор нарсани тушириш шаклига ўхшайди. نَزَلَ اْلمَلَكُ بِكَذَا Фаришта фалон нарсани туширди, дейилгани каби, تَنَزَّلَ ҳам дейилиши мумкин. Аммо Аллоҳ таоло учун на نَزَلَ, на تَنَزَّلَ феъли ишлатилиши мумкин эмас. Баъзи мисоллар: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ اْلأَمِينُ (Эй Расулим!) Уни Руҳул-Амин (Жаброил) олиб тушди; (26/Шуъаро 193); تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ Фаришталар тушади (97/Қадр 4); وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ (Жаброил деди: Эй Муҳаммад!) Биз сенинг Роббингнинг амри бўлмагунча тушмаймиз (19/Марям 64); يَتَنَزَّلُ اْلأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ Амр булар ўртасида нозил бўладики, Аллоҳнинг ҳар нарсага қодир эканини билишингиз учун (65/Талоқ 12).
Уйдирма, ёлғон ва шайтондан келадиган нарсалар учун تَنَزُّل шаклидан бошқаси ишлатилмайди. Аллоҳ буюради: وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ Уни шайтонлар олиб тушган эмас (26/Шуъаро 210); هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ Шайтонлар кимга тушишини сизларга хабар берайми? Улар, гуноҳга, туҳматга берилган ҳар кимнинг устига тушадилар (26/Шуъаро 221-222).
نُزُل эса, келган меҳмонга озиқ сифатида тайёрланадиган йўл озиғидир. Аллоҳ буюради: فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلاً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ қилганлари эвазига бир зиёфат сифатида маъво жаннатлари бордир (32/Сажда 19);نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ Аллоҳ ҳузуридан меҳмон қилинурлар (3/Оли Имрон 198).
Дўзахга кирувчиларнинг сифати ҳақида буюради: لَآَكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ Албатта, бир дарахтдан, заққум дарахтидан ейсизлар. Қоринларингизни доим ўша билан тўлдирасизлар. Устига қайноқ сув ичасизлар. Ташналик касалига чалинган туяларнинг ичгани каби ичасизлар. Мана, жазо кунида уларга тортиладиган зиёфат шудир (56/Воқеа 52-56); فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ Мана, унга ҳам қайноқ сувдан бир зиёфат бордир (56/Воқеа 93).
أَنْزَلْتُ فُلاَنًا ибораси, фалончини меҳмон қилдим, деганидир.
Баъзан қийинчилик, фалокат ҳам نَازِلَة деб аталади. Бунинг кўплиги نَوَازِل шаклидадир.
Жангда نِزَال эса, ўзаро келишиш, воз кечиш, саф тортишдир.
نَزَلَ فُلاَنٌ ибораси эса, Ҳаж ёки Умрада Минога бориб, у ерда тунашдир. Бу маънода шоир шундай дейди:
436- أَنَازِلَةٌ أَسْمَاءُ أَمْ غَيْرُ نَازِلَةٍ
436- Асмо Минода тунайдими ёки тунамайдими?
نُزَالَة ва نُزْل сўзлари эса, киноя йўли билан эркакнинг эрлик суви, оқимини англатади.
طَعَاٌم نُزُلٌ وَذُو نُزُلٍ ибораси, жуда ажойиб таом, маъносидадир.
خَطٌّ نَزِلٌ эса, шу жуда ажойиб таомга ўхшатилиб, тартибли ҳолга келган, жамланган чизиқ деганидир.