, деганидир. Бу маънодаги бошқа бир шакл эса, نَعَّمَهُ تَنْعِيمًا فَتَنَعَّمَ Уни неъмат ичида яшатди, яъни, унга роҳат ҳаёт берди ва фаровонлик ичида яшатди. Аллоҳ буюради: فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ
وَنَعَّمَهُ
Инсон, Роббиси уни синаб икром қилганда, неъматлар ичида суздирганда:
Бу маънода طَعَامٌ نَاعِمٌ тенгсиз таом, جَارِيَةٌ نَاعِمَةٌ тенгсиз чўри, деган сўзлар бор.
نَعَم эса, туяларга хос исмдир. Кўплиги أَنْعَام шаклидадир. Бундай номланишининг сабаби, туянинг улар наздида энг катта неъмат деб қабул қилинганидандир. Шу билан бирга, бу сўз туя, мол ва қўй жинси аралаш бўлганда ҳам ишлатилиши мумкин. Аммо ичида туя бўлмаса, уларга أَنْعَام дейилмайди. Аллоҳ буюради: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ
وَاْلآَنْعَامِ
مَا تَرْكَبُونَ
Сизлар учун минадиган кемалар ва чорва ҳайвонларни пайдо қилди
(43/Зухруф 12); وَمِنَ اْلأَ
نْعَامِ
حَمُولَةً وَفَرْشًا
Ҳайвонлардан
ҳам (турли хил яратди). Баъзиси юк ташийди, баъзисининг жунидан тўшак қилинади
одамлар ва ҳайвонлар ейдиган ўсимликлар бир-бирига қоришиб кетди
(10/Юнус 24). Бу ерда келган أَنْعَام сўзи эса, умумийдир, ҳам туялар, ҳам бошқалари учун ишлатилган.
نُعَامَى эса, майин эсадиган жануб шамолидир.
نُعَامَة ҳам, яратилишда туяга ўхшагани учун бу номни олган туяқушдир. Бу сўз шунингдек тузилиши жиҳатидан туяқушга ўхшагани учун тоғда қурилган соябон, қудуқ бошидаги соябон учун ҳам ишлатилади.
نَعَائِم ҳам, Ойнинг, яна туяқушга ўхшатилган баъзи манзилларидир. Шоирнинг қуйидаги сўзи эса изоҳга муҳтождир:
449- وَابْنُ
النَّعَامَةِ
عِنْدَ ذَلِكَ مَرْكَبِي
- Наъаманинг ўғли бу пайтда уловимдир
Дейиладики: Шоир бу ерда ўз оёқларини назарда тутган. Туяқушнинг ўғли дейишининг сабаби эса, тезликда унга ўхшатиш қилишдир. Баъзилар эса: Бу ердаги النَّعَامَةِ оёқнинг ичидир, дейди. Менимча, буни айтган киши қаерда айтган бўлса, ҳамиша туяқушни назарда тутган; бошқа нарсани эмас.
تَنَعَّمَ فُلاَنٌ ибораси, неъматдан олингандир ва кишининг секин-аста юришини англатади.
نِعْمَ эса, мақтов учун ишлатилади. Ёмонлаш учун ишлатиладиган بِئْسَ сўзининг қарама-қаршисидир. Аллоҳ буюради:
نِعْمَ
الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ
У нақадар яхши банда! У доимо Аллоҳга юзланувчидир
فَنِعْمَ
أَجْرُ الْعَامِلِينَ
Боқ, нақадар яхшидир
солиҳ амал қилувчиларнинг мукофоти!
نِعْمَ
الْمَوْلَى
وَنِعْمَ
النَّصِيرُ
У нақадар яхши
Мавло, нақадар яхши ёрдамчидир
(8/Анфол 40); وَاْلآَرْضَ فَرَشْنَاهَا
فَنِعْمَ
الْمَاهِدُونَ
Ерни ҳам биз ёйдик. Боқингларки, биз уни нақадар яхши ёяпмиз!
(Зориёт 48); إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ
فَنِعِمَّا
هِيَ
Садақаларни ошкора берсангиз, у нақадар яхшидир,
Бир кишига: إِنْ فَعَلْتَ كَذَا فَبِهَا وَنِعْمَتْ
Агар бу ишни қилсанг, нақадар яхши бўлади
غَسَّلْتُهُ غَسْلاً نِعِمَّا
Шундай яхши ювдимки
Бир ишнинг зарурий қисмини бажаргандан сўнг ортиғини ҳам қилиш فَعَلَ كَذَا وَأَنْعَمَ шаклида ифодаланади. Бунинг асли ҳам إِنْعَام
яхшилик
نَعَّمَ اللهُ بِكَ عَيْنًا
Аллоҳ кўзларингни ёритсин/Аллоҳ сенга фаровон ҳаёт берсин
Аллоҳ сен орқали суйганингнинг кўзини ёритсин
نَعَمْ (
ҳа
яхши
хуш
) сўзи, неъмат сўзидан олинган бир жавоб сўзидир. Бу маънода ишлатиладиган иборалар: نَعَمْ ونُعْمَةَ عَيْنٍ ونُعْمَى عَيْنٍ ونُعَامُ عَيْنٍ