ن و ر
Н-в-р
Кўришни таъминловчи, ёйилган ҳолдаги ёруғлик маъносини англатувчи نُور икки хилдир. Бири дунёвий, иккинчиси ухравийдир. Дунёвий бўлгани ҳам икки қисмга бўлинади: Бир қисми басират кўзи билан англанади. Бу атрофга ёйилган ақл нури ва Қуръон нури каби илоҳий масалаларга оид нурдир. Бир қисми эса оддий кўз билан идрок этиладиган нурдир. Бу эса ой, юлдузлар ва ёритувчилар каби нур сочувчи жисмлардан таралувчи нурдир.
Илоҳий нурга оид мисоллар: Аллоҳ буюради: قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ сизларга Аллоҳдан бир нур ва очиқ-ойдин бир китоб келди (5/Моида 15); أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا Ўлик эканида ҳидоят билан тирилтирганимиз, ўзига одамлар орасида юрадиган бир нур берганимиз киши, зулматлар ичида қолиб, ундан чиқолмайдиган киши каби бўладими? (6/Анъом 122).
Яна буюради: وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلاَ اْلإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا Ана шундай қилиб, Биз сенга ҳам амримиздан Қуръонни ваҳий қилдик; сен эса китоб недир? Иймон недир? Билмас эдинг, лекин Биз уни бир нур қилдик, у билан бандаларимиздан хоҳлаган кишимизни тўғри йўлга бошлаймиз, (42/Шуро 52); فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ Аллоҳ кимнинг кўкрагини Исломга очган бўлса, бас у, Роббисидан бир нур устида эмасми? (39/Зумар 22).
Яна буюради: اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ --- نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ Аллоҳ, осмонлар ва ернинг нуридир. Унинг нурининг мисоли, …. Бу нур устига нурдир. Аллоҳ хоҳлаган кишини нури билан ҳидоятга бошлайди (24/Нур 35).
Оддий кўз билан кўриладиган нур учун мисоллар эса қуйидаги оятлар кабидир: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا У Аллоҳдирки, қуёшни бир ёруғлик, ойни эса бир нур қилди (10/Юнус 5). Бу ерда Қуёш учун зиё, Ой учун нур исмларининг махсус танланишининг сабаби, зиёнинг нурдан кўра хосроқ маъно ташишидандир.
Яна буюради: تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا Осмонда буржларни пайдо қилган, уларнинг ичида бир Чироқ ва нурли бир Ойни жойлаштирган Аллоҳ, юксакларнинг юксагидир (25/Фурқон 61), яъни, нурга эга бўлган.
Ҳар иккиси учун ҳам нур ишлатилган жойлардан бири шудир: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ Осмонлару ерни яратган, зулматлар ва ёруғликни пайдо қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин (6/Анъом 1); وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ сизлар учун ёруғлигида юрадиган бир нур яратсин ва сизларни мағфират қилсин (57/Ҳадид 28); وَأَشْرَقَتِ اْلأَرْض بِنُورِ رَبِّهَا Ер, Роббисининг нури билан ёришди. (39/Зумар 69).
Ухравий нурга оид мисолларга келсак: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ Ўша куни мўмин эркаклар ва мўмина аёлларни кўрасанки, нурлари, олдиларида ва ўнг томонларида юриб бормоқда. (57/Ҳадид 12); وَالَّذِينَ آَمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ У билан бирга иймон келтирганларнинг нури, олдиларида ва ёнларида юради, улар: Эй Роббимиз! Нуримизни батамом қилгин, бизларни мағфират қилгин, албатта, Сен ҳар нарсага қодирсан, дейдилар (66/Таҳрим 8).
Яна буюради: يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آَمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا Ўша куни мунофиқ эркаклар ва мунофиқа аёллар иймон келтирганларга шундай дейдилар: Бизга қаранглар, сизларнинг нурингиздан олайлик? Уларга: Ортингизга қайтинглар-да, нур изланглар! дейилади (57/Ҳадид 13).
Бир ифода тарзи сифатида أَنَارَ اللهُ كَذَا ва نَوَّرَهُ дейилади, Аллоҳ фалон нарсани ёритди ва нурлантирди деганидир. Аллоҳ таоло Ўзини ҳам нурлантирувчи бўлгани сабабли نُور (Нур) деб номлаган ва шундай буюрган: اَللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَاْلآَرْضِ Аллоҳ осмонлар ва ернинг нуридир (24/Нур 35). Аллоҳнинг Ўзини бу тарзда номлаши, феълининг кўплигини кўрсатади.
نَار эса, ҳислар билан идрок этиладиган аловдир. Аллоҳ таоло буюради: أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ Энди менга айтинг-чи, ўзингиз ёқаётган ўша оловни, (Воқеа 71); مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ Уларнинг ҳоли, бир олов ёққан кишининг ҳолига ўхшайди (Олов) атрофини ёритиши билан ўша заҳоти Аллоҳ уларнинг (кўзларининг) нурларини кетказди (2/Бақара 17).
Фақат иссиқликка ҳам, қуйидаги оятда келган дўзах оловига ҳам نَار дейилади.
أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ Энди сизларга бундан ҳам ёмонроғининг хабарини берайми? У, оловдир. Аллоҳ буни куфр келтирганларга ваъда қилди. У нақадар ёмон борар жойдир (22/Ҳаж 72); فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ Борди-ю қилолмасангиз, шундоқ ҳам ҳеч қачон қилолмайсизлар, у ҳолда ёқилғиси одамлар ва тошлар бўлган, кофирлар учун тайёрлаб қўйилган оловдан сақланинг (2/Бақара 24); نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ У, қалблар ичига кириб борадиган, Аллоҳнинг ёқиб қўйилган бир оловидир (104/Ҳумаза 6). Бу кўп жойларда учрайди.
Бундан ташқари уруш оловига ҳам бу исм берилади: كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ Улар қачон уруш учун бир олов ёққан бўлсалар, Аллоҳ уни сўндирган. (5/Моида 64).
Баъзилар эса, نَار ва نُورِ сўзлари бир аслдан келганини айтадилар. Аслида булар кўпинча, бирга бўладиган икки нарсадир. Шу қадар борки, نَار дунёда кучли инсонлар фойдаланадиган нарсадир. نُور эса, уларнинг охиратда фойдаланадиган нарсасидир. Шунинг учун نُور билан боғлиқ равишда иқтибос ясамалари ишлатилган: انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا Бизга қаранглар, сизларнинг нурингиздан олайлик? Уларга: Ортингизга қайтинглар-да, нур изланглар!, дейилади (57/Ҳадид 13).
تَنَوَّرْتُ نَارًا Бир олов кўрдим. مَنَارَة сўзи نُور калимасининг مَفْعَلَة шаклидадир. Ёки نَار сўзидандир. مَنَارَةُ السِّرِاجِ Чироқ минораси, каби. Устида азон айтиладиган баланд жойга ҳам مَنَارَة номи берилган. مَنَارُ اْلأَرْضِ Ернинг белгиларидир.
نَوَار Шубҳадан туғилган нафратдир. Бу маънода قَدْ نَارَتِ اْلمَرْأَةُ تَنُورُ نَوْرًا وَنَوَارًا аёл, шубҳалангани сабабли нафратланди, дейилади.
نَوْرُ الشَّجَرِ وَنُوَّارُهُ дарахтнинг гули, бу, нурга ўхшатиш йўли билан айтилган. نَوْر эса, нақш солиш учун йиғилган гулдир. Бу маънода نَوَّرَتِ اْلمَرْأَةُ يَدَهَا Аёл қўлига нақш солди, дейилади. Бундай номланишининг сабаби, қўлнинг гўзаллигини намоён қилганидандир.
Илоҳий нурга оид мисоллар: Аллоҳ буюради: قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ сизларга Аллоҳдан бир нур ва очиқ-ойдин бир китоб келди (5/Моида 15); أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا Ўлик эканида ҳидоят билан тирилтирганимиз, ўзига одамлар орасида юрадиган бир нур берганимиз киши, зулматлар ичида қолиб, ундан чиқолмайдиган киши каби бўладими? (6/Анъом 122).
Яна буюради: وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلاَ اْلإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا Ана шундай қилиб, Биз сенга ҳам амримиздан Қуръонни ваҳий қилдик; сен эса китоб недир? Иймон недир? Билмас эдинг, лекин Биз уни бир нур қилдик, у билан бандаларимиздан хоҳлаган кишимизни тўғри йўлга бошлаймиз, (42/Шуро 52); فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ Аллоҳ кимнинг кўкрагини Исломга очган бўлса, бас у, Роббисидан бир нур устида эмасми? (39/Зумар 22).
Яна буюради: اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ --- نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ Аллоҳ, осмонлар ва ернинг нуридир. Унинг нурининг мисоли, …. Бу нур устига нурдир. Аллоҳ хоҳлаган кишини нури билан ҳидоятга бошлайди (24/Нур 35).
Оддий кўз билан кўриладиган нур учун мисоллар эса қуйидаги оятлар кабидир: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا У Аллоҳдирки, қуёшни бир ёруғлик, ойни эса бир нур қилди (10/Юнус 5). Бу ерда Қуёш учун зиё, Ой учун нур исмларининг махсус танланишининг сабаби, зиёнинг нурдан кўра хосроқ маъно ташишидандир.
Яна буюради: تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا Осмонда буржларни пайдо қилган, уларнинг ичида бир Чироқ ва нурли бир Ойни жойлаштирган Аллоҳ, юксакларнинг юксагидир (25/Фурқон 61), яъни, нурга эга бўлган.
Ҳар иккиси учун ҳам нур ишлатилган жойлардан бири шудир: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ Осмонлару ерни яратган, зулматлар ва ёруғликни пайдо қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин (6/Анъом 1); وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ сизлар учун ёруғлигида юрадиган бир нур яратсин ва сизларни мағфират қилсин (57/Ҳадид 28); وَأَشْرَقَتِ اْلأَرْض بِنُورِ رَبِّهَا Ер, Роббисининг нури билан ёришди. (39/Зумар 69).
Ухравий нурга оид мисолларга келсак: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ Ўша куни мўмин эркаклар ва мўмина аёлларни кўрасанки, нурлари, олдиларида ва ўнг томонларида юриб бормоқда. (57/Ҳадид 12); وَالَّذِينَ آَمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ У билан бирга иймон келтирганларнинг нури, олдиларида ва ёнларида юради, улар: Эй Роббимиз! Нуримизни батамом қилгин, бизларни мағфират қилгин, албатта, Сен ҳар нарсага қодирсан, дейдилар (66/Таҳрим 8).
Яна буюради: يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آَمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا Ўша куни мунофиқ эркаклар ва мунофиқа аёллар иймон келтирганларга шундай дейдилар: Бизга қаранглар, сизларнинг нурингиздан олайлик? Уларга: Ортингизга қайтинглар-да, нур изланглар! дейилади (57/Ҳадид 13).
Бир ифода тарзи сифатида أَنَارَ اللهُ كَذَا ва نَوَّرَهُ дейилади, Аллоҳ фалон нарсани ёритди ва нурлантирди деганидир. Аллоҳ таоло Ўзини ҳам нурлантирувчи бўлгани сабабли نُور (Нур) деб номлаган ва шундай буюрган: اَللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَاْلآَرْضِ Аллоҳ осмонлар ва ернинг нуридир (24/Нур 35). Аллоҳнинг Ўзини бу тарзда номлаши, феълининг кўплигини кўрсатади.
نَار эса, ҳислар билан идрок этиладиган аловдир. Аллоҳ таоло буюради: أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ Энди менга айтинг-чи, ўзингиз ёқаётган ўша оловни, (Воқеа 71); مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ Уларнинг ҳоли, бир олов ёққан кишининг ҳолига ўхшайди (Олов) атрофини ёритиши билан ўша заҳоти Аллоҳ уларнинг (кўзларининг) нурларини кетказди (2/Бақара 17).
Фақат иссиқликка ҳам, қуйидаги оятда келган дўзах оловига ҳам نَار дейилади.
أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ Энди сизларга бундан ҳам ёмонроғининг хабарини берайми? У, оловдир. Аллоҳ буни куфр келтирганларга ваъда қилди. У нақадар ёмон борар жойдир (22/Ҳаж 72); فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ Борди-ю қилолмасангиз, шундоқ ҳам ҳеч қачон қилолмайсизлар, у ҳолда ёқилғиси одамлар ва тошлар бўлган, кофирлар учун тайёрлаб қўйилган оловдан сақланинг (2/Бақара 24); نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ У, қалблар ичига кириб борадиган, Аллоҳнинг ёқиб қўйилган бир оловидир (104/Ҳумаза 6). Бу кўп жойларда учрайди.
Бундан ташқари уруш оловига ҳам бу исм берилади: كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ Улар қачон уруш учун бир олов ёққан бўлсалар, Аллоҳ уни сўндирган. (5/Моида 64).
Баъзилар эса, نَار ва نُورِ сўзлари бир аслдан келганини айтадилар. Аслида булар кўпинча, бирга бўладиган икки нарсадир. Шу қадар борки, نَار дунёда кучли инсонлар фойдаланадиган нарсадир. نُور эса, уларнинг охиратда фойдаланадиган нарсасидир. Шунинг учун نُور билан боғлиқ равишда иқтибос ясамалари ишлатилган: انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا Бизга қаранглар, сизларнинг нурингиздан олайлик? Уларга: Ортингизга қайтинглар-да, нур изланглар!, дейилади (57/Ҳадид 13).
تَنَوَّرْتُ نَارًا Бир олов кўрдим. مَنَارَة сўзи نُور калимасининг مَفْعَلَة шаклидадир. Ёки نَار сўзидандир. مَنَارَةُ السِّرِاجِ Чироқ минораси, каби. Устида азон айтиладиган баланд жойга ҳам مَنَارَة номи берилган. مَنَارُ اْلأَرْضِ Ернинг белгиларидир.
نَوَار Шубҳадан туғилган нафратдир. Бу маънода قَدْ نَارَتِ اْلمَرْأَةُ تَنُورُ نَوْرًا وَنَوَارًا аёл, шубҳалангани сабабли нафратланди, дейилади.
نَوْرُ الشَّجَرِ وَنُوَّارُهُ дарахтнинг гули, бу, нурга ўхшатиш йўли билан айтилган. نَوْر эса, нақш солиш учун йиғилган гулдир. Бу маънода نَوَّرَتِ اْلمَرْأَةُ يَدَهَا Аёл қўлига нақш солди, дейилади. Бундай номланишининг сабаби, қўлнинг гўзаллигини намоён қилганидандир.