جَمْع сўзи бир нарсанинг баъзи қисмини баъзисига яқинлаштириб, уларни бирлаштиришдир. جَمَعَتُ فَاجْتَمَعَтўпладим; тўпланди дейилади. Аллоҳ буюради: وَجُمِعَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُҚуёш ва ой бир жойгажамланган вақтда, (75/Қиёмат 9); وَجَمَعَفَأَوْعَىЙиғиб беркитган (70/Маъориж 18); الَّذِيجَمَعَمَالاً وَعَدَّدَهُМолни йиғиб, уни бирма-бир санаган кимсага (104/Ҳумаза 2); يَجْمَعُبَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّРоббимиз бизни бир орадажамлайди, сўнгра орамизда ҳақ билан ҳукм қилади (34/Сабаъ 26); لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّايَجْمَعُونَАллоҳдан бўладиган мағфират ва раҳмат уларнинг тўплайдиган дунё неъматларидан кўра хайрлироқдир (3/Оли Имрон 157). قُلْ لَئِنِاجْتَمَعَتِاْلإِنْسُ وَالْجِنُّАйтинг: Агар барча инсонлар ва жинлар бир жойгатўпланганларида(17/Исро 88); فَجَمَعْنَاهُمْجَمْعاًУларнинг барчасини бир жойга тўплаймиз (18/Каҳф 99);إِنَّ اللّهَجَامِعُالْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ Шубҳасиз, Аллоҳ мунофиқлар билан кофирларни биржойга тўплайди (4/Нисо 140); وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍجَامِعٍБирор умумий иш учун унинг ҳузурида бўлганларида (64/Тағобун 9). ва (36/Ёсин 32). Жуммоъ эса турлича бўлган жамоаларнинг тўпланишидир. Шоир шундай дейди: . (10/Юнус 71) деган сўзи каби. Шоир шундай дейди: . Аллоҳ буюради: (3/Оли Имрон 173); дейиладики: деганидир. деганлар ҳам бор. ” деб қабул қилиб, (12/Юсуф 93) деган сўзлари каби. ” бўлиб (11/Ҳуд 55). (62/Жумуъа 9).
(24/Нур 62); яъни: одамлар унинг учун тўпланадиган, хатари бор бўлган иш; гўёки ишнинг ўзи уларни тўплаётгандир. Аллоҳ таолонинг: ذَلِكَ يَوْمٌ
مَجْمُوعٌ
لَهُ النَّاسُ
Бу кун одамлар унинг учун тўпланадиган кундир
(11/Ҳуд 103); яъни: одамлар унда тўпланадиган кун. وَتُنْذِرَ يَوْمَ
Душманларингиз сизга ҳужум қилиш учун куч тўпладилар
Одамлар сизнинг зарарингизга фикрларини бирлаштирдилар
Аскарларини бирлаштирдилар
جَمِيعٌ وأَجْمَعُ وأَجْمَعُونَ сўзлари бирор иш устида бирлашишни таъкидлаш учун ишлатилади. أجْمَعُونَ сифати эса маълум нарсаларни васфлаш учун ишлатилади. Уни “
ҳол
мансуб
ҳисоблаш тўғри эмас. Аллоҳ таолонинг: فَسَجَدَ الْمَلآئِكَةُ كُلُّهُمْ
أَجْمَعُونَ
Шунда барча фаришталар биргаликда саждага бош қўйдилар
(15/Ҳижр 30); وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ
أَجْمَعِينَ
Сўнгра барча аҳли оилангиз билан бирга ҳузуримга келинглар
جَمِيعٌ сўзи эса баъзан “
ҳол
мансуб
бўлиши мумкин ва у орқали маъно жиҳатидан таъкид қилинади. Аллоҳ таолонинг: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا
يَوْمُ الْجُمُعَة [Жума куни]: одамларнинг намоз учун бир жойга тўпланишидан шу номни олган. Аллоҳ буюради: إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ
الْجُمُعَةِ
فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ
Жума
куни намозга чақирилсангиз, дарҳол Аллоҳнинг зикри сари шошилинглар
مَسْجِدُ الْجَامِعُЯъни, اَلأَمْرُ الْجَامِعُ
тўпловчи иш, воқеа
ёки اَلْوَقْتُ الْجَامِعُ
тўпловчи вақт
, деганидир. Бу الجَامِع сўзи اََلْمَسْجِدُ нинг сифати эмас (балки исмнинг ўз сифатига музоф бўлишидир). جَمَّعُوا эса жумага ёки жомега ёхуд жамоатга келдилар деганидир.
أَتَانٌ جَامِع эса ҳомиладор эшакдир. قِدْرٌ جِمَاعٌ وَجَامِعَةٌ ,
катта қозон
, деганидир. اِسْتَجْمَعَ الْفَرَسُ جَرْيًا От чопишини жамламоқчи бўлди/
жуда тез юрди
иборасида جَمْع нинг маъноси очиқ кўринади.
مَاتَتِ الْمَرْأَةِ بِجُمْعٍ қорнидаги боласи билан вафот этган аёл деганидир; бунда ҳам иккисининг биргалиги назарда тутилган. هِيَ مِنْهُ بِجَمْعٍ ибораси эса ҳали узилмаган нарса учун ишлатилади. Бу — ўша аъзонинг у билан бирга бўлгани ва ундан ажралмаганидандир. ضَرَبَهُ بِجُمْعِ كَفِّه қўли бармоқларини йиғиб (мушт қилиб) у билан урганини ёки бир ҳовуч пул берганини англатади. Кишан/бўйинтуруқ эса учларини бир жойга келтиргани учун جَوَامِع номини олган.