ج م ل

جَمَال сўзи, жуда гўзал бўлишдир. Бу икки хил бўлади:
Бири: инсонга хос бўлиб, унинг қалбида, баданида ёки ишларида намоён бўладиган гўзаллик.
Иккинчиси: ундан бошқаларга ҳам етиб борадиган гўзаллик.
Пайғамбардан (сав) ривоят қилинган: إنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ Улуғ Аллоҳ гўзалдир; гўзалликни севади, деган сўз шу маънодадир. Шу билан кўп яхшиликлар ундан келиб чиқишига, бу хислатларга эга бўлган киши севилишига эътибор қаратилган.
Аллоҳ буюради: وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ Бу ҳайвонларда, уларни эрталаб ўтлоққа ҳайдаётган пайтингизда сизлар учун бир гўзаллик бор (16/Наҳл 6). جَمِيل ва جَمَال сифатлари кўплик учун ҳам ишлатилади. Аллоҳ буюради: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ Энди менинг ишим чиройли сабр қилмоқ (12/Юсуф 83); فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِيلاً Энди сен чиройли сабр қил (70/Маъориж 5).
جاَمَلْتُ فُلاَناً، وَأَجْمَلْتُ فِي كَذَا ибораси бировга гўзал кўринмоқ ёки бировни гўзал кўрмоқ, бирор ишда гўзал муомала қилмоқ маъносини англатади. Бунда кўплик маъноси ҳам эътиборга олингани учун, бир-биридан ажралмайдиган ҳар бир жамоага جُمْلَة деб ном берилган. Шунингдек, бир-биридан ажратилмайдиган ҳисобга ҳам, тўлиқ баён қилинмаган сўзга ҳам مُجْمَل дейилади. وقَدْ أجْمَلْتُ الْحِسَابَ ҳисобни жамладим, أجْمَلْتُ فِي الْكَلاَم сўзни ихчам, жамлаб айтдим, иборалари ҳам ишлатилади.
Аллоҳ буюради: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً Куфр келтирганлар эса: “Унга Қуръон яхлит бир ҳолда нозил қилинса бўлмасмиди?” – дедилар (25/Фурқон 32); яъни: жамланган ҳолда; бир-биридан ажралган бўлаклар ҳолида эмас. Фақиҳлар ишлатадиган мужмал атамаси эса, изоҳланишга муҳтож бўлган; тўлиқ белгиланмаган ва баён қилинмаган деганидир. Бу — одамларнинг баъзи ҳолатларини билдириш. Ҳолбуки, сўз юритилаётган нарса тушунилиши учун, унинг ўзига хос сифатлари баён қилиниши лозим.
مُجْمَل сўзининг ҳақиқий маъноси — кўп нарсани бир-биридан ажратилмаган ҳолда ўз ичига оладиган ибора. جَمَل қозиқ тишлари энди чиққан туяга айтилади. Кўплиги جِمَال, أجْمَال, جِمَالَة шаклида бўлади.
Аллоҳ буюради: حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ Туя игна тешигидан ўтмагунча (77/Мурсалот 33); كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ Ҳар бири худди сариқ бир туяга ўхшаган учқунлар (7/Аъроф 40) — бу оятда келган جِمَالاَت сўзи جمََِالَة калимасининг кўплигидир. جِمَالَة эса جَمَلْ сўзининг кўплиги. Бу сўз جُمَالاَت шаклида замма (пеш) билан ҳам ўқилган.
Унинг йўғон арқон экани ҳам айтилган. Шунингдек, унинг قَلُوص экани ҳам айтилган. جَامِل эса — чўпони билан бирга бўлган туя подаси; худди بَاقِر [чўпони билан бирга бўлган мол подаси] каби. Кечани туя қилиб олди деган сўз эса, кечага минди деган сўз каби истиорадир.
Туя бу номни олишига сабаб — وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ Уларда сизлар учун бир гўзаллик бор (16/Наҳл 6) оятида ишора қилинган хусусияти бўлиши мумкин; чунки: Қуръон дастлаб мурожаат қилган кишилар уни ўзлари учун бир гўзаллик деб билишарди. وجَمَلْتُ الشَّحْمَ , ёғни эритдим; جَمِيل , эритилган ёғ, اِجْتِمَال эса, ўша ёғ билан ёғланиш. Бир аёл қизига: تَجَمَّلِي وَتَعَفَّفِي деган, яъни: جَمِيل ни эритилган ёғни е ва عُفَافَة ни елинда қолган сутни ич деган.