جِنّ : Сўзининг асли — бирор нарсанинг сезги аъзоларидан яширин қолишидир. Шу ўзакдан جَنَّهُ اللَّيْل Тун уни яширди, أَجَنَّهُЎзини яширадиган бир нарса тутди; бу худди, قَبَرْتُهُ وَأَقْبَرْتُهُуни кўмдим; وَسَقَيْتُهُ وَأَسْقَيْتُهُ унга сув бердим кабидир, ва وجَنَّ عَلَيْهِустини қоплади, яширди иборалари кабидир. Аллоҳ буюради: فَلَمَّاجَنَّعَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَباًТун уни қоплаганда бир юлдузни кўрди (6/Анъом 76). جَنَان эса қалбдир; чунки у сезги аъзоларидан яширингандир. مِجَنّ ва مِجَنَّة эса эгасини ҳимоя қиладиган қалқондир. Аллоҳ буюради: اِتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْجُنَّةًҚасамларини қалқон қилиб олдилар (58/Мужодала 16). Ҳадисда ҳам: اَلصَّوْمُ جُنَّةٌРўза эса қалқондир, деб буюрилган. جَنَّة эса дарахтзор бўлиб, дарахтлари ерни қоплаган ҳар қандай боққа айтилади. Аллоҳ буюради: لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌجَنَّتَانِعَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍЎнг ва чап томонида иккибоғдан иборат бўлган Сабаъ юртидан олинадиган бир ибрат бордир (34/Сабаъ 15); وَبَدَّلْنَاهُمبِجَنَّتَيْهِمْجَنَّتَيْنِУларнинг икки боғини, иккибоққа алмаштириб қўйдик (34/Сабаъ 16); وَلَوْلاَ إِذْ دَخَلْتَجَنَّتَكَБоғингга кирганингда 98- []. , деган. Жинларруҳонийларнинг фақат бир қисмидир, деб ҳам айтилган; чунки руҳонийлар уч қисмдир: : булар фаришталардир. : булар эса шайтонлардир. (72/Жин 14) оятига қадар бўлган сўзлари қувватлайди. (37/Соффат 158). (34/Сабаъ 46); яъни: жиннилик. (37/Соффат 36) ояти ҳам шунга ўхшашдир. Айтилишича: 99- . Яъни: ўтлари (яшиллиги) шунчалик кўпайдики, гўё усти қопланиб кетди. Аллоҳ таолонинг: (27/Намл 10) оятида келган шу сўзнинг эса илоннинг бир тури экани айтилган.
(18/Каҳф 39). Баъзан, ер-у осмонни қоплаган дарахтларга ҳам جَنَّة деб ном берилади. Шоирнинг қуйидаги байтлари ҳам шу маънода изоҳланган:
جَنَّة (жаннат) бу номни олишининг сабаби, ё — ораларидаги катта фарққа қарамай — ер юзидаги боққа ўхшатилганидир, ёки فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ
Қилган амалларига мукофот сифатида улар учун кўз қувончи бўлган қандай неъматлар беркитиб қўйилганини ҳеч ким билмайди
(32/Сажда 17) оятида ишора қилинганидек, неъматларининг биздан яширинлигидир. Ибн Аббос (ра) шундай дейди: كَانَتْ لَهُمْ
جَنَّاتُ
الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً
Иймон келтириб, яхши амаллар қилганлар учун эса Фирдавс жаннатлари манзил бўлади
(18/Каҳф 107) оятида кўплик шакли билан جَنَّات (жаннатлар) деб буюрилишининг сабаби — жаннатларнинг етти бўлганидир:
1- جَنَّةُ الْفِرْدَوْس Жаннатул-Фирдавс,
2- عَدْن Адн,
3- جَنَّةُ النَّعِيم Жаннатун-Наъим,
4- داَرُ الْخُلْد Дорул-Хулд,
5- جَنَّةُ الْمَأْوَى Жаннатул-Маъво,
6- دَارُ السَّلاَم Дорус-Салом,
7- عِلِّيُّون Иллиййун.
جَنِين эса боланинг онаси қорнида турган давридаги номидир. Кўплиги — أَجِنَّة . Аллоҳ буюради: وَإِذْ أَنْتُمْ
أَجِنَّةٌ
فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ
Ва сизлар оналарингиз қорнида ҳомила бўлган пайтингизда ҳам
(53/Нажм 32). Бу, فَعِيل вазнида келиб, مَفْعُول маъносидадир. جَنِن эса қабрдир. Бу ҳам فَعِيل вазнида келиб, فَاعِل маъносидадир.
جِن сўзи ҳам икки хил ишлатилади: Бири: сезгилардан яширинган руҳоний борлиқлардир. Буларнинг барчаси инсон турига қарши қўйиб зикр қилинади. Шунга кўра, جِن тушунчаси ичига фаришталар ҳам, шайтонлар ҳам киради. Шу жиҳатдан, ҳар бир фаришта айни пайтда جِن дир, лекин ҳар бир جِن фаришта эмас. Абу Солиҳ шу маънога таяниб:
Барча фаришталар жиндир
,
اَخْيَار
Яхшилар
اَشْرَار
Ёмонлар
اَوْسَاط
Ўртада
турганлар
: ичида яхшилари ҳам, ёмонлари ҳам бўлган тоифалар. Булар эса жинлардир. Бу фикрни Аллоҳ таолонинг قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ
جُنُون эса нафс билан ақл ўртасига парда тушишидир. جَنَّ فُلاَنٌ — фалончини жин урди, деганидир. Бу феъл ҳам даво талаб қиладиган бошқа ҳолатларни билдирувчи زُكِمَ [шамоллади], لُقِي [жағи қийшайди] ва حُمَّ [безгакка чалинди] феълларининг вазнида келган. Қалбидан урилган киши ҳақида أُصِيبَ جَنَانُهُ дейилади. Бошқа томондан, нафси билан ақли ўртасига парда тушди, шу сабабли ақли чалкашди, деб ҳам айтилади. Аллоҳ буюради: مُعَلَّمٌ
مَجْنُونٌ
Бу — ўргатиб қўйилган мажнун кишидир
(44/Духон 14); яъни: ўзига билим ўргатган жиннинг шогирди. Аллоҳ таолонинг: أَئِنَّا لَتَارِكُوا آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ
مَجْنُونٍ
Мажнун
бир шоирни деб илоҳларимизни тарк қиламизми?
99- فَإذَا جَادَتِ الدُّجَى وَضَعُوا اْلقِدْحَ
وَجُنَّ
التِّلاَعُ وَاْلآَفَاقُ
Қоронғилик тамом чўккач, косаларни қўйдилар, тепаликлар ва уфқлар қопланди
وَالْجَآنَّ
خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ
Жонни
эса бундан олдин тутунсиз оловдан яратдик
(15/Ҳижр 27) сўзида келган جَانّ эса жиннинг бир туридир. كَأَنَّهَا