خ ت م
Х-т-м
خَتْم ва طبْع тушунчалари икки хил тарзда ишлатилади.
Биринчиси: َخَتَمْتُ ва طَبَعْتُ феълларининг масдари бўлиб, узук ва тамғанинг нақши каби бир нарсанинг таъсирини ифодалайди.
Иккинчиси: нақшдан ҳосил бўлган асарнинг ўзини ифодалайди. Бир нарсани мустаҳкамлаш ва муҳофаза остига олиш маъносида ишлатилиши ҳам учрайди; чунки китобларга ва эшикларга босилган муҳр уларнинг сақланиши ва ишончли қилиб қўйилиши маъносини ҳам ташигани сабабли шу тушунча билан ифодаланган. Аллоҳ буюради: خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ Аллоҳ уларнинг қалбларини муҳрлаб қўйган (2/Бақара 7); وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ Унинг қулоғи ва қалбини муҳрлаб қўйгани (45/Жосия 23).
Баъзан эса ҳосил бўлган нақш асос қилиниб, бир нарсадан бирор таъсирнинг ҳосил бўлиши маъносида ишлатилади. Баъзан эса бир ишнинг охирига келишни, охирига етишни англатади. Шу маънода خَتَمْتُ اْلقُرْآنَ Қуръонни хатм қилдим, яъни уни ўқиб охирига етдим, дейилиши ҳам шундандир. Шунга кўра, خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ Аллоҳ уларнинг қалбларини муҳрлаб қўйган (2/Бақара 7) ва قُلْ أَرَأيْتُمْ إِنْ أخَذَ اللّهُ سَمْعَكُمْ وَأبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُم Айт: агар Аллоҳ қулоқларингизни кар, кўзларингизни кўр қилиб қўйса ва қалбларингизга муҳр урса (6/Анъом 46) оятлари эса, Аллоҳ жорий қилган одатга ишорадир.
Бу шуни англатадики, инсон охир-оқибат ботил эътиқодга ёки зарарли ишни қилишга берилиб, ҳеч қандай тарзда ҳаққа қайтиб қарамайдиган бўлса, бу танлови унинг гуноҳларини чиройли кўришига олиб келади. Шундай қилиб, Аллоҳ ҳам унинг қалбини муҳрлаб қўйган бўлади, деганидир. Мана: أُولَـئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ (16/Наҳл 108) сўзи шуни англатади. /қаттиқлашиш истиораси ҳам ҳаммаси шу маънодадир. ал-Жуббоий айтади: . Бу жиддий қабул қилинадиган фикр эмас; чунки, агар бу ёзув моддий, кўзга кўринадиган нарса бўлса, жарроҳлар уни кўрган бўлишлари керак эди; агар моддий бўлмай, мавҳум нарса бўлса, фаришталар уларнинг эътиқодларини билганлари учун бундай белгига эҳтиёж сезмаган бўлардилар. Баъзилар: (36/Ёсин 65) сўзи эса, уларни сўзлашдан ман қиламиз; гапира олмайдилар, деганидир. (33/Аҳзоб 40) ибораси, пайғамбарликни тугатиши, келиши билан пайғамбарликни якунлаши маъносини англатади. Аллоҳ таолонинг:
Биринчиси: َخَتَمْتُ ва طَبَعْتُ феълларининг масдари бўлиб, узук ва тамғанинг нақши каби бир нарсанинг таъсирини ифодалайди.
Иккинчиси: нақшдан ҳосил бўлган асарнинг ўзини ифодалайди. Бир нарсани мустаҳкамлаш ва муҳофаза остига олиш маъносида ишлатилиши ҳам учрайди; чунки китобларга ва эшикларга босилган муҳр уларнинг сақланиши ва ишончли қилиб қўйилиши маъносини ҳам ташигани сабабли шу тушунча билан ифодаланган. Аллоҳ буюради: خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ Аллоҳ уларнинг қалбларини муҳрлаб қўйган (2/Бақара 7); وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ Унинг қулоғи ва қалбини муҳрлаб қўйгани (45/Жосия 23).
Баъзан эса ҳосил бўлган нақш асос қилиниб, бир нарсадан бирор таъсирнинг ҳосил бўлиши маъносида ишлатилади. Баъзан эса бир ишнинг охирига келишни, охирига етишни англатади. Шу маънода خَتَمْتُ اْلقُرْآنَ Қуръонни хатм қилдим, яъни уни ўқиб охирига етдим, дейилиши ҳам шундандир. Шунга кўра, خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ Аллоҳ уларнинг қалбларини муҳрлаб қўйган (2/Бақара 7) ва قُلْ أَرَأيْتُمْ إِنْ أخَذَ اللّهُ سَمْعَكُمْ وَأبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُم Айт: агар Аллоҳ қулоқларингизни кар, кўзларингизни кўр қилиб қўйса ва қалбларингизга муҳр урса (6/Анъом 46) оятлари эса, Аллоҳ жорий қилган одатга ишорадир.
Бу шуни англатадики, инсон охир-оқибат ботил эътиқодга ёки зарарли ишни қилишга берилиб, ҳеч қандай тарзда ҳаққа қайтиб қарамайдиган бўлса, бу танлови унинг гуноҳларини чиройли кўришига олиб келади. Шундай қилиб, Аллоҳ ҳам унинг қалбини муҳрлаб қўйган бўлади, деганидир. Мана: أُولَـئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ (16/Наҳл 108) сўзи шуни англатади. /қаттиқлашиш истиораси ҳам ҳаммаси шу маънодадир. ал-Жуббоий айтади: . Бу жиддий қабул қилинадиган фикр эмас; чунки, агар бу ёзув моддий, кўзга кўринадиган нарса бўлса, жарроҳлар уни кўрган бўлишлари керак эди; агар моддий бўлмай, мавҳум нарса бўлса, фаришталар уларнинг эътиқодларини билганлари учун бундай белгига эҳтиёж сезмаган бўлардилар. Баъзилар: (36/Ёсин 65) сўзи эса, уларни сўзлашдан ман қиламиз; гапира олмайдилар, деганидир. (33/Аҳзоб 40) ибораси, пайғамбарликни тугатиши, келиши билан пайғамбарликни якунлаши маъносини англатади. Аллоҳ таолонинг: