خ و ن
Х-в-н
خِيَانة ва نِفَاق маъно жиҳатидан бирдир, фақат ҳиёнат/хоинлик аҳд ва омонатга нисбатан айтилса, нифоқ эса динга нисбатан айтилади.
Бу икки сўз маъно жиҳатидан бир-бирининг ичига кирувчи бир маънони ташийди. خِيَانة аҳдни яширинча бузиш йўли билан ҳаққа хилоф қилишдир.
خِيَانَة (ҳиёнат) сўзининг зид маъноли сўзи أمَانَة (омонат) сўзидир. Шунинг учун خُنْتُ فُلاَناً ва خُنْتُ أمَانَةَ فُلاَنٍ фалончига хиёнат қилдим дейилиши мумкин.
Аллоҳ таолонинг: لاَ تَخُونُوا اللّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ Аллоҳга, Пайғамбарга хиёнат қилманглар. Йўқса, зиммангизга олган омонатларга била туриб хиёнат қилган бўласиз (8/Анфол 27); ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأةَ نُوحٍ وَاِمْرَأةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا Аллоҳ куфр келтирганларга Нуҳнинг хотини ва Лутнинг хотинини мисол келтирди. Улар бандаларимиздан икки солиҳ банданинг никоҳида эканликларида уларга хиёнат қилдилар (66/Таҳрим 10) ва: وَلاَ تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىَ خَآئِنَةٍ مِنْهُمْ Жуда озини истисно қилиб, улардан доимо хиёнат кўрасиз (5/Моида 13) оятлари шу маънодадир.
Сўнгги оятда келган خَائِنَةٍ مِنْهُمْ ибораси, улардан хоин бир жамоа деганидир. Баъзилар эса шундай деган: хоин бир киши деганидир, чунки, رَجُلٌ خَائِنٌ ҳам خَائِنَة ҳам дейилиши мумкин. Худди, رَاوِيَة ва دَاهِيَة шакллари каби.
Баъзилар эса, бу оятдаги خَائِنَة сўзи, худди قُمْ قَائِماً дейилгани каби, масдар ўрнида қўйилган, дейишади. Аллоҳ таолонинг: يَعْلَمُ خَائِنَةَ اْلأَعْيُنِ У Зот кўзларнинг хиёнатини ҳам билади (40/Ғофир 19) сўзи эса, аввал ўтгани кабидир.
Аллоҳ буюради: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ فَأمْكَنَ مِنْهُمْ Агар бу асирлар сизга хиёнат қилишни ўйлаётган бўлсалар, билсинларки, улар аввал ҳам Аллоҳга хиёнат қилдилар, шунинг учун ҳам У Зот сизни уларга қарши устун қилди (8/Анфол 71); عَلِمَ اللهُ أنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ Аллоҳ сизнинг ўз нафсингизга хиёнат қилаётганингизни биларди (2/Бақара 187). Бу оятда келган اِخْتِيَان эса, хоинлик қилишга уринишдир.
Оятда تَخُونُونَ أنْفُسَكُمْ дейилмаган, чунки уларнинг қилгани хоинлик эмас, балки хоинлик қилишга уриниш/хоинликка чоғланишдир. Чунки اِخْتِيَان инсон хоҳишининг хоинлик қилиш учун ҳаракатга келишидир.
إِنَّ النَّفْسَ َلأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ Албатта, нафс ёмонликка кўп буюрувчидир (12/Юсуф 53) сўзида ишора қилинган нарса ҳам шудир.
Бу икки сўз маъно жиҳатидан бир-бирининг ичига кирувчи бир маънони ташийди. خِيَانة аҳдни яширинча бузиш йўли билан ҳаққа хилоф қилишдир.
خِيَانَة (ҳиёнат) сўзининг зид маъноли сўзи أمَانَة (омонат) сўзидир. Шунинг учун خُنْتُ فُلاَناً ва خُنْتُ أمَانَةَ فُلاَنٍ фалончига хиёнат қилдим дейилиши мумкин.
Аллоҳ таолонинг: لاَ تَخُونُوا اللّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ Аллоҳга, Пайғамбарга хиёнат қилманглар. Йўқса, зиммангизга олган омонатларга била туриб хиёнат қилган бўласиз (8/Анфол 27); ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأةَ نُوحٍ وَاِمْرَأةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا Аллоҳ куфр келтирганларга Нуҳнинг хотини ва Лутнинг хотинини мисол келтирди. Улар бандаларимиздан икки солиҳ банданинг никоҳида эканликларида уларга хиёнат қилдилар (66/Таҳрим 10) ва: وَلاَ تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىَ خَآئِنَةٍ مِنْهُمْ Жуда озини истисно қилиб, улардан доимо хиёнат кўрасиз (5/Моида 13) оятлари шу маънодадир.
Сўнгги оятда келган خَائِنَةٍ مِنْهُمْ ибораси, улардан хоин бир жамоа деганидир. Баъзилар эса шундай деган: хоин бир киши деганидир, чунки, رَجُلٌ خَائِنٌ ҳам خَائِنَة ҳам дейилиши мумкин. Худди, رَاوِيَة ва دَاهِيَة шакллари каби.
Баъзилар эса, бу оятдаги خَائِنَة сўзи, худди قُمْ قَائِماً дейилгани каби, масдар ўрнида қўйилган, дейишади. Аллоҳ таолонинг: يَعْلَمُ خَائِنَةَ اْلأَعْيُنِ У Зот кўзларнинг хиёнатини ҳам билади (40/Ғофир 19) сўзи эса, аввал ўтгани кабидир.
Аллоҳ буюради: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ فَأمْكَنَ مِنْهُمْ Агар бу асирлар сизга хиёнат қилишни ўйлаётган бўлсалар, билсинларки, улар аввал ҳам Аллоҳга хиёнат қилдилар, шунинг учун ҳам У Зот сизни уларга қарши устун қилди (8/Анфол 71); عَلِمَ اللهُ أنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ Аллоҳ сизнинг ўз нафсингизга хиёнат қилаётганингизни биларди (2/Бақара 187). Бу оятда келган اِخْتِيَان эса, хоинлик қилишга уринишдир.
Оятда تَخُونُونَ أنْفُسَكُمْ дейилмаган, чунки уларнинг қилгани хоинлик эмас, балки хоинлик қилишга уриниш/хоинликка чоғланишдир. Чунки اِخْتِيَان инсон хоҳишининг хоинлик қилиш учун ҳаракатга келишидир.
إِنَّ النَّفْسَ َلأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ Албатта, нафс ёмонликка кўп буюрувчидир (12/Юсуф 53) сўзида ишора қилинган нарса ҳам шудир.