خ ط أ

خَطَأ сўзи, маълум йўналишдан оғишдир. Бу бир неча шаклда бўлиши мумкин.
Бири: Исталиши маъқул кўрилмаган нарсани истаб, уни бажаришдир. Инсон масъул ҳисобланадиган ҳақиқий хато шудир. Бу ҳолатни ифодалаш учун خَطِئَ يَخْطَأ феъли ва خَطَأ خِطَأ масдарлари ишлатилади. Аллоҳ буюради: إنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْءاً كَبِيراً Уларни ўлдириш катта хатодир (17/Исро 31); وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ Биз, албатта, хато қилувчилардандирмиз (12/Юсуф 91).
Иккинчиси: Бажарилиши маъқул кўрилган нарсани қилмоқчи бўлганда, ундан бошқа бир нарса содир бўлишидир. Бу ҳодисани ифодалаш учун أخْطَأ إِخْطَاءً فَهُوَ مُخْطِئٌ феъл ва сифатлари ишлатилади. Бу — ирода жиҳатидан тўғри бўлса-да, қилган иши жиҳатидан хато қилгандир. Расулуллоҳнинг қуйидаги сўзида кўзда тутилган ҳам шудир: رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ Умматимдан хато ва нисён/унутиш кўтарилгандир. Шунингдек, مَنِ اجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ Ким ижтиҳод қилиб, хатога йўл қўйса, бир савоб олади. Аллоҳ таолонинг: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَئاً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ Ким янглишиб бир мўминни ўлдириб қўйса, мўмин бир қулни озод қилиши лозим бўлади (4/Нисо 92) сўзи ҳам шу маънодадир.
Учинчиси: Кишининг бажарилиши маъқул кўрилмаган нарсани истаб, ундан бошқа нарсани қилишидир. Бу ҳолда киши иродасида хатокор, қилган ишида тўғри саналади; нияти/мақсади жиҳатидан айбланса-да, қилгани учун ҳам ҳеч қандай мақтовга лойиқ кўрилмайди. Шоирнинг қуйидаги сўзларида кўзда тутган маъноси ҳам шудир:
141- أرَدْتَ مَسَاءَتِي فَاجْتَرَرْتَ مَسَرَّتِي
وَقَدْ يُحْسِنُ اْلإِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَدْرِي
141- Сен менга ёмонлик қилмоқчи бўлдинг, лекин севинишимга сабаб бўлдинг
Зеро инсон баъзан билмасдан ҳам яхшилик қила олади.
Хуллас: Ким бир ишни қилмоқчи бўлганда қўлидан бошқа нарса чиқса, أخْطَأ хато қилди дейилади. Кўзда тутган нарсаси билан қилгани мос келганда эса, أصَابَ тўғри қилди дейилади. Баъзан эса гўзал бўлмаган бир ишни қилган ёки гўзал бўлмаган нарсани қилмоқчи бўлганда أخْطَأ хато қилди сўзи ишлатилади. Шунинг учун أخْطَََأ хатога тушди, أخْطََأ الصَّوَابَ тўғриликдан оғди, أصَابَ الصَّوَابَ тўғрини топди, أخْطَأ الْخََطَأ хатони хато деб билди каби иборалар ишлатилади.
Кўриб турганингдек, бу сўз муштарак (турли маънолар) учун ишлатилади. Шундай экан, ҳақиқатларга етишишни мақсад қилганлар унинг устида фикр юритишлари лозим. Аллоҳ таолонинг: وَأحَاطَتْ بِهِ خَطِيـئَتُهُ Ким гуноҳи томонидан қамраб олинса (2/Бақара 81) сўзи ҳам шу маънодадир.
خَطِيئَة ва سَيِّئَة сўзлари бир-бирига яқиндир. Фақат, خَطِيَئة одатда, бевосита кўзда тутилмаган ҳолда, айнан шу қасднинг мавжудлиги сабабли содир бўлган феъллар учун ишлатилади. Масалан, бир овга ўқ узаётганда бир инсонни уриб қўйган ёки ичкилик ичиб мастлиги пайтида бир жиноят содир этган инсон каби.
Сабаблар ҳам иккига бўлинади. Шундай сабаб борки, унда монелик бор деб кўрилган. Ичкилик ичиш ва ундан келиб чиққан хатолардан бирини қилиш каби; бунда киши айбсиз саналмайди. Яна шундай сабаб борки, унда ҳеч қандай монелик йўқ. Ов қилиш каби. Аллоҳ буюради: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أخْطَأْتُم بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ Янглишиб қилганингизда бундай мурожаатларда сизга бир гуноҳ йўқ, лекин қалбингиз била туриб қилганида гуноҳ бордир (33/Аҳзоб 5); وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أوْ إِثْماً Ким бир хато ёки гуноҳ иш қилса (4/Нисо 112); бу ердаги خَطِيئَة қилиниши кўзда тутилмаган, лекин маъқул кўрилмаган феълдир.
Шу ўринда Аллоҳ буюради: وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ضَلالاً مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ Роббим! Сен бу золимларнинг фақат гумроҳлигини зиёда қил. Улар, гуноҳлари туфайли (Нуҳ 24-25); إِنَّا نَطْمَعُ أنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا Роббимиз гуноҳларимизни мағфират этишига умид қиламиз (26/Шуъаро 51); وَلْنَحْمِلْ خَطَايَاكُمْ وَمَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُم مِنْ شَيْءٍ [Бизнинг йўлимизга эргашинглар-да,] хатоларингизни биз кўтарамиз, дейдилар. Ҳолбуки, уларнинг мўминлар елкасидаги ҳеч бир гуноҳни кўтаришлари асло мумкин эмас (29/Анкабут 12); وَالَّذِي أطْمَعُ أنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ Қиёмат куни хатоларимни мағфират қилишидан умид қилганим ҳам Унинг Ўзидир (26/Шуъаро 82).
Бу маънодаги خَطِيَئة сўзининг кўплиги خَطِيئَات ва خطَايَا шаклидадир. نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ Хатоларингизни кечирамиз (2/Бақара 58) сўзидаги خطَايَا эса, била туриб қилинган гуноҳлардир. Бу маънода خَاطِيء гуноҳни била туриб қилувчидир. وَلاَ طَعَامٌ إلاَّ مِنْ غِسْلِينٍ لاَ يَأْكُلُهُ إلاَّ الْخَاطِؤُونَ Йирингдан бошқа таом йўқдир. Уни (била туриб) гуноҳкорлардан бошқаси емайди (69/Ҳаққо 36-37) сўзи ҳам шу маънодадир.
Баъзан гуноҳ ҳам خَاطِئَة деб аталади. Бу маънода Аллоҳ таоло: وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ …Ва ер билан яксон бўлган шаҳарлар ўша хато билан келдилар (69/Ҳаққо 9) буюрмоқда. Бу ердаги خَاطِئَة катта гуноҳ деганидир. Бу, урфдаги شِعْرٌ شَاعِرٌ иборасига ўхшашдир. Пайғамбар (сав) ҳам қасддан қилинмаган гуноҳлар жавобгарлик келтирмаслигини баён қилган. نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ Хатоларингизни кечирамиз (2/Бақара 58) сўзидаги маъно эса, юқорида баён қилинган.