خ ف ف

خَفِيف сўзи, оғир деган маънодаги ثقِيل нинг зиддидир. Бу сўз баъзан тарозида бир-бирига қарши қўйишни эътиборга олиб, баъзан эса ўзаро қиёсланаётган икки нарсанинг ҳолатини баён қилиш учун ишлатилади. Масалан, دِرْهَمٌ خَفِيفٌ енгил бир дирҳам ёки دِرْهَمٌ ثَقِيلٌ оғир бир дирҳам деган сўзлар каби.
Иккинчиси, сарфланадиган вақтларнинг қиёсланиши эътиборга олиниб белгиланадиган енгиллик ёки оғирликдир. Масалан, енгил бир от ёки оғир бир от деган сўзлар каби. Бу жумлалар икки отдан бирининг бирлик вақт ичида иккинчисидан кўпроқ чопишини баён қилади.
Учинчиси, одамларнинг кўнглига ёқадиган нарсаларни енгил, оғир келадиган нарсаларни эса оғир деб сифатлашдир. Бу ҳолатда енгил мақтов учун, оғир эса қоралаш учун ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: اَلآنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْكُمْ Энди эса Аллоҳ сизлардан юкни енгиллаштирди (8/Анфол 66); فَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمْ Шунинг учун улардан азоб енгиллатилмайди (2/Бақара 86) деган сўзлари шу маънодадир. Менимча, حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً Енгил бир юк кўтарди (7/Аъроф 189) деган сўз ҳам шу маънони англатади.
Тўртинчиси, енгилтак табиатли кишига енгил, виқорли кишига эса оғир дейилишидир. Бу ҳолатда енгиллик қоралаш учун, оғирлик эса мақтов учун ишлатилади.
Бешинчиси, ер ва сув каби табиати тақозосига кўра пастга тортадиган жисмларга енгил дейилишидир. Шу маънода خَفَّ يَخِفّ خِفًّا خِفَّةً، خَفَّفَهُ تَخْفِيفًا تَخَفَّفَ تَخَفُّفًا ، اِسْتَخْفَفْتُهُ феъл шакллари ишлатилади. خِفُّ اْلَمَتاعِ эшёнинг енгилига айтилади. Тилга енгил келадиган сўз ибораси шу маънодадир. Аллоҳ буюради: فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ Шу тарзда у қавмини ерга урди. Улар ҳам унга итоат қилдилар (43/Зухруф 54); яъни, уларни ўзи билан бирга енгил бўлишга судради ёки уларни танлари ва азмлари жиҳатидан енгил кишилар деб топди.
Бошқа томондан, уларни енгилтак деб топди ҳам дейилган. Аллоҳ таолонинг: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ Кимларнинг тарозилари оғир келса, ана ўшалар нажот топгувчилардир. Кимларнинг тарозилари эса енгил келса, ана ўшалар ўзларини ҳалок қилганлардир (23/Муъминун 102-103) деган сўз эса, солиҳ амалларнинг кўп ва озлигини баён қилади. وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ Сени саросима ва сустликка туширмасинлар (30/Рум 60) деган сўз эса, уларнинг ўртага ташлаган шубҳалари сени матонатсиз қилиб қўймасин ва эътиқодингдан оздирмасин, дегани. خَفُّوا عَنْ مَنَازِلِهِمْ ибораси эса, енгиллик билан уйларидан кўчиб кетдилар, деганидир. خُفّ эса, кийиладиган маҳсидир. Туяқуш ва йирик ҳайвонларнинг خُفّ эса, инсон маҳсисига ўхшатилиб ифодаланадиган туёқлари демакдир.