خ ي ر
Х-й-р
خَيْر сўзи — яхшилик, ҳар кимнинг қўлга киритишни истайдиган, масалан, ақл, адолат, фазилат ва фойдали нарса каби орзу қилинадиган нарсалардир. Унинг зидди эса — شَرّ ёмонликдир. Дейилади: Хайр икки хилдир.
Бир хайр борки, у мутлақдир: Соф хайр. Бу — шароит қандай бўлишидан ва ким учун бўлишидан қатъи назар, ҳамиша орзу қилинадиган хайрдир. Пайғамбар (сав) жаннатни таърифлаган хайр каби: لاَ خَيْرَ بِخَيْرٍ بَعْدَهُ النَّارُ، وَلاَ شَرَّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّةُ Ортидан дўзах келадиган хайрда ҳеч қандай хайр йўқдир; ортидан жаннат келадиган шарда ҳам ҳеч қандай шар йўқдир.
Яна бир хайр ва шар борки, у муқайяддир: Аралаш хайр. Бу — бир нарсанинг биров учун хайр, бошқаси учун шар бўлишидир. Гоҳида Зайд учун хайр бўлган молнинг Амр учун шар бўлиши каби. Шу сабабли Аллоҳ таоло уни икки нарса билан ҳам сифатлаган. Бир ерда: إِن تَرَكَ خَيْراً Агар бир хайр қолдирса (2/Бақара 180) деб буюрган, бошқа бир ерда эса, уни: أيَحْسَبُونَ أنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ Улар ўйлайдиларми, ўзларига берган мол-давлат ва фарзандлар билан уларнинг яхшиликларига шошилаяпмиз, деб? (23/Муъминун 55-56) деб таърифлаган.
Аллоҳ таолонинг: إِن تَرَكَ خَيْراً Агар бир хайр қолдирса (2/Бақара 180) сўзи — агар ортида бир мол қолдирса, деганидир. Баъзи олимлар: мол катта миқдорга етмаса ва пок йўлдан келмаса, унга хайр дейилмайди, деган фикрдадир. Хусусан, Ҳазрати Алидан (р.а) ривоят қилинганки, у бир куни озод қилган бир қулининг зиёратига борган, у: эй мўминлар амири, мен васият қилмайинми? деб сўраганда, Ҳазрати Али жавобан: Йўқ, деб буюрган ва қўшимча қилган: чунки Аллоҳ таоло: إِن تَرَكَ خَيْراً Агар бир хайр қолдирса (2/Бақара 180) деб буюрмоқда, сенинг эса ундай катта миқдорга етадиган кўп молинг йўқ. (100/Одиёт 8) сўзи ҳам шу маънодадир ва катта миқдорга етадиган кўп мол деганидир. Баъзи олимлар айтади: молнинг бу ерда деб сифатланиши нозик бир маънога эътибор қаратиш учундир. Шундай қилиб ишора қилинганки: васият қилиниши муносиб бўлган мол — гўзал йўл билан касб қилинган молдир. (қулликдан)(24/Нур 24) сўзи хусусида дейиладики: улар нуқтаи назаридан бир молларининг бўлиши маъносини англатади. Баъзилар эса: агар уларнинг озод қилинишида ҳам уларга, ҳам сизга бир фойда, яъни савоб қозондирса, деган маънога ишора қилади, дейди. Хайр ва шар сўзлари икки хилда ишлатилади. (3/Оли Имрон 104) сўзи шу маънодадир. (6/Анъом 17) сўзи каби. ҳам дейиладики, булардан мақсад — уларнинг саралигини ифодалашдир. Шунга кўра сўзнинг маъноси: , деганидир. , , яъни: (44/Духон 32) сўзи эса, Аллоҳ таолонинг уларни хайрли қилиб яратганига ишора саналиши ҳам, уларнинг бошқалардан кўра олдинга чиқарилишига ишора деб қабул қилиниши ҳам тўғридир.
Бир хайр борки, у мутлақдир: Соф хайр. Бу — шароит қандай бўлишидан ва ким учун бўлишидан қатъи назар, ҳамиша орзу қилинадиган хайрдир. Пайғамбар (сав) жаннатни таърифлаган хайр каби: لاَ خَيْرَ بِخَيْرٍ بَعْدَهُ النَّارُ، وَلاَ شَرَّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّةُ Ортидан дўзах келадиган хайрда ҳеч қандай хайр йўқдир; ортидан жаннат келадиган шарда ҳам ҳеч қандай шар йўқдир.
Яна бир хайр ва шар борки, у муқайяддир: Аралаш хайр. Бу — бир нарсанинг биров учун хайр, бошқаси учун шар бўлишидир. Гоҳида Зайд учун хайр бўлган молнинг Амр учун шар бўлиши каби. Шу сабабли Аллоҳ таоло уни икки нарса билан ҳам сифатлаган. Бир ерда: إِن تَرَكَ خَيْراً Агар бир хайр қолдирса (2/Бақара 180) деб буюрган, бошқа бир ерда эса, уни: أيَحْسَبُونَ أنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ Улар ўйлайдиларми, ўзларига берган мол-давлат ва фарзандлар билан уларнинг яхшиликларига шошилаяпмиз, деб? (23/Муъминун 55-56) деб таърифлаган.
Аллоҳ таолонинг: إِن تَرَكَ خَيْراً Агар бир хайр қолдирса (2/Бақара 180) сўзи — агар ортида бир мол қолдирса, деганидир. Баъзи олимлар: мол катта миқдорга етмаса ва пок йўлдан келмаса, унга хайр дейилмайди, деган фикрдадир. Хусусан, Ҳазрати Алидан (р.а) ривоят қилинганки, у бир куни озод қилган бир қулининг зиёратига борган, у: эй мўминлар амири, мен васият қилмайинми? деб сўраганда, Ҳазрати Али жавобан: Йўқ, деб буюрган ва қўшимча қилган: чунки Аллоҳ таоло: إِن تَرَكَ خَيْراً Агар бир хайр қолдирса (2/Бақара 180) деб буюрмоқда, сенинг эса ундай катта миқдорга етадиган кўп молинг йўқ. (100/Одиёт 8) сўзи ҳам шу маънодадир ва катта миқдорга етадиган кўп мол деганидир. Баъзи олимлар айтади: молнинг бу ерда деб сифатланиши нозик бир маънога эътибор қаратиш учундир. Шундай қилиб ишора қилинганки: васият қилиниши муносиб бўлган мол — гўзал йўл билан касб қилинган молдир. (қулликдан)(24/Нур 24) сўзи хусусида дейиладики: улар нуқтаи назаридан бир молларининг бўлиши маъносини англатади. Баъзилар эса: агар уларнинг озод қилинишида ҳам уларга, ҳам сизга бир фойда, яъни савоб қозондирса, деган маънога ишора қилади, дейди. Хайр ва шар сўзлари икки хилда ишлатилади. (3/Оли Имрон 104) сўзи шу маънодадир. (6/Анъом 17) сўзи каби. ҳам дейиладики, булардан мақсад — уларнинг саралигини ифодалашдир. Шунга кўра сўзнинг маъноси: , деганидир. , , яъни: (44/Духон 32) сўзи эса, Аллоҳ таолонинг уларни хайрли қилиб яратганига ишора саналиши ҳам, уларнинг бошқалардан кўра олдинга чиқарилишига ишора деб қабул қилиниши ҳам тўғридир.