خ ي ل

خَيَال (Хаёл) сўзи асли мавҳум суратлардан иборатдир. Тушда кўрилган суратлар, шакл ва расмлар каби. Кўзгуда кўринган шакллар ҳам, кўз ўнгидан эндигина ғойиб бўлган суратларнинг қалбда/хотирада жонланиши ҳам шу доирага киради. Бундан ташқари, ўйланган ҳар бир нарсанинг сурати учун ҳам, хаёл каби ўтиб кетувчи барча нозик шахслар учун ҳам ишлатилади.
تَخْيِيل бирор нарсанинг хаёлини зеҳнда жонлантиришдир. تَخَيُّل эса буни ўйлашдир. Феъл сифатида خِلْتُ гумон қилдим маъносидадир. Гумон қилинган нарсанинг хаёлда жонлантирилиши асос қилиб олиниб, шундай дейилган. Шу маънода خَيَّلَتِ السَّمَاءُ осмонда ёмғир хаёли пайдо бўлди, дейилади. فُلاَنٌ مُخَيَّلٌ بِكَذَا ибораси эса, фалончининг хилқати шудир маъносини англатади. Аслида эса, бунинг хаёлини юзага чиқармоқда маъносидадир.
خُيَلاَء эса, инсоннинг ўзида бир устунлик бор деб хаёл қилиб, кибрланишидир. خَيْل — от сўзи ҳам шу маъно назарда тутилиб берилган исмдир. Шунинг учун إِنَّهُ لاَ يَرْكَبُ أحَدٌ فَرَسًا إلاَّ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ نَخْوَةً отга минган ҳеч ким йўқки, ўзида [мардлик, шижоат, улуғлик каби сабаблардан] катталик ҳисси пайдо бўлмасин дейилган. خَيْل сўзи асл эътибори билан ҳам от, ҳам отлиқ учун ишлатилади.
Аллоҳ таолонинг: وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ (Душманга қарши жанг қилиш мақсадида) отлар боқиб (Аллоҳнинг душманларига қарши жиҳод учун ҳозирлик кўринглар) (8/Анфол 60) сўзи ҳам шу маънодадир. Уларнинг ҳар бири учун алоҳида ишлатилиши ҳам жоиздир.
Ривоятда يَا خَيْلَ اللهِ اِرْكَبِي Эй Аллоҳнинг отлиқлари, мининглар! дейилган. Пайғамбар (сав) ҳам: عَفَوْتُ لَكُمْ عَنْ صَدَقَةِ اْلخَيْلِ Отларнинг закотини сиздан кечдим, деб буюрган. Бу ҳадисда келган خَيْل сўзи отлар деганидир.
أخْيَل эса, [кабутар, чумчуқ каби қуш бўлиб, қанотлари яшил, қизил ва оқ нуқтали бўлган] اَلشِّقِرَاق жуда рангдор бўлгани, ҳар сафар бошқача рангга кириши тасаввур қилингани учун бу номни олган. Шунинг учун шундай дейилган:
153- كَأبِي بَرَاقِشَ كُلَّ لَوْ نٍ لَوْنُهُ يَتَخَيَّلُ
153- Абу Бароқиш [шиқироқ] каби, ҳар бир ранг унинг ранги каби хаёл қилинади.