ف ت ن
Ф-т-н
فَتْن сўзининг асл маъноси — соғлом қисми чириган (нопок) қисмидан ажралиши учун олтиннинг оловга солинишидир. Бу сўз инсоннинг оловга солиниши маъносида ҳам ишлатилган: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ : У кун улар оловга солинадилар (51/Зориёт 13); ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ : Тотинг фитнангизни (51/Зориёт 14); яъни азобингизни. Бу худди мана бу оятлар кабидир: كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ : Терилари куйиб пишган сайин, азобни тотишлари учун уларни бошқа терилар билан алмаштирамиз (4/Нисо 56); النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا : Эртаю кеч оловга кўндаланг қилинадилар (40/Ғофир 46).
Бу сўз баъзан азоб келиб чиқадиган нарса маъносида ҳам ишлатилади: أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا : Огоҳ бўлинглар, улар фитнанинг ичига тушиб қолгандирлар (9/Тавба 49). Баъзан эса синаш маъносида ишлатилади: وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا : Сени турли синовлардан ўтказдик (20/Тоҳо 40). Фитна ҳам бало каби қабул қилинган; чунки ҳар иккиси ҳам инсонга юз берадиган шиддат ва фаровонлик маъноларида ишлатилади. Лекин бу икки тушунчанинг шиддат маъносида бўлиши очиқроқдир ва кўпроқ ҳам шу маънода ишлатилади. Аллоҳ таоло уларнинг ҳар иккиси ҳақида шундай буюради: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً : Биз сизни ёмонлик билан ҳам, яхшилик билан ҳам синаб имтиҳон қиламиз (21/Анбиё 35). Фақат шиддат билан боғлиқ ҳолда эса шундай буюради: إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ : Биз фақат бир фитнамиз (2/Бақара 102); وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ : : (9/Тавба 49); яъни; “Мени балога солма ва менга азоб берма!” дейди. Аммо улар бу сўзлари билан аллақачон бало ва азобнинг ичига кириб бўлганлар. : (17/Исро 73); яъни улар сенга ваҳий қилинганидан сени буриб юбориш учун сени бало ва қийинчиликка солай деб қолган эдилар. (8/Анфол 25). Аллоҳ таоло мана бу оятда, инсон улар туфайли дучор бўладиган синовлар нуқтаи назаридан мол ва болаларни : (64/Тағобун 15). Аллоҳ таоло эса мана бу оятда, улардан келиб чиқадиган нарсалар туфайли хотин ва болаларни (64/Тағобун 14). Аллоҳ таоло, инсонларнинг улар билан безанишдаги ҳоллари нуқтаи назаридан хотин ва ўғилларни зийнат/безак деб билган: : (8/Анфол 37). : (5/Моида 71). : : : (68/Қалам 6).
Бу сўз баъзан азоб келиб чиқадиган нарса маъносида ҳам ишлатилади: أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا : Огоҳ бўлинглар, улар фитнанинг ичига тушиб қолгандирлар (9/Тавба 49). Баъзан эса синаш маъносида ишлатилади: وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا : Сени турли синовлардан ўтказдик (20/Тоҳо 40). Фитна ҳам бало каби қабул қилинган; чунки ҳар иккиси ҳам инсонга юз берадиган шиддат ва фаровонлик маъноларида ишлатилади. Лекин бу икки тушунчанинг шиддат маъносида бўлиши очиқроқдир ва кўпроқ ҳам шу маънода ишлатилади. Аллоҳ таоло уларнинг ҳар иккиси ҳақида шундай буюради: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً : Биз сизни ёмонлик билан ҳам, яхшилик билан ҳам синаб имтиҳон қиламиз (21/Анбиё 35). Фақат шиддат билан боғлиқ ҳолда эса шундай буюради: إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ : Биз фақат бир фитнамиз (2/Бақара 102); وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ : : (9/Тавба 49); яъни; “Мени балога солма ва менга азоб берма!” дейди. Аммо улар бу сўзлари билан аллақачон бало ва азобнинг ичига кириб бўлганлар. : (17/Исро 73); яъни улар сенга ваҳий қилинганидан сени буриб юбориш учун сени бало ва қийинчиликка солай деб қолган эдилар. (8/Анфол 25). Аллоҳ таоло мана бу оятда, инсон улар туфайли дучор бўладиган синовлар нуқтаи назаридан мол ва болаларни : (64/Тағобун 15). Аллоҳ таоло эса мана бу оятда, улардан келиб чиқадиган нарсалар туфайли хотин ва болаларни (64/Тағобун 14). Аллоҳ таоло, инсонларнинг улар билан безанишдаги ҳоллари нуқтаи назаридан хотин ва ўғилларни зийнат/безак деб билган: : (8/Анфол 37). : (5/Моида 71). : : : (68/Қалам 6).