خ ز ي
Х-з-й
خَزِيَ الرَّجُلُ ибораси — бирор кишига етадиган синиқлик (уялиш, хижолат бўлиш, оғир аҳволда қолиш, шаънига доғ тушиши) ҳолатидир. Бунинг сабаби кишининг ўзи ҳам, бошқаси ҳам бўлиши мумкин; кишининг ўзидан келиб чиқадиган хижолат — ҳаддан ташқари уятчанликдир. Масдари уялиш деганини англатувчи خَزِيَ шаклидадир. رَجُلٌ خَزْيَانُ уятчан эркак ва اِمْرَأةٌ خَزْيٌ , уятчан аёл иборалари ҳам шундандир. Бунинг кўплиги خَزَايَا сўзидир.
Ҳадисда эса: اَللَّهُمَّ احْشُرْنَا غَيْرَ خَزَايَا وَلاَ نَادِمِينَ Эй Аллоҳим, бизни шарманда бўлмаган ва надомат чекмаган ҳолда ҳашр эт, дейилган.
Бошқа кишидан келиб чиқадиган синишга келсак, бу бир хил камситишдир. Бунинг масдари эса خِزْي сўзи бўлиб, у расво бўлишдир. رَجُلٌ خَزٍ Шарманда одам ибораси ҳам шундандир. Аллоҳ буюради: ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا Бу уларнинг бу дунёдаги шарманда-расво бўлишларидир (5/Моида 33); إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالْسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ Бугун шарманда расво бўлиш ва ёмон оқибат кофирларни ўраб олгандир (16/Наҳл 27); فَأذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا Аллоҳ дунё ҳаётида уларга шарманда расво бўлишни тоттирди (39/Зумар 26); لَنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا Биз ҳам уларга дунё ҳаётида шарманда расво бўлиш азобини тоттирамиз (41/Фуссилат 16); مِنْ قَبْلِ أن نَذِلَّ وَنَخْزَى Бу хор аҳволга тушмасдан ва шарманда расво бўлмасдан олдин (20/Тоҳо 134).
أخْزَى сўзи эса, дейилишича: Ҳам خَزَايَة ҳам خِزْي ўзагидан олинган бўлиши мумкин. Аллоҳ таолонинг: يَوْمَ لاَ يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا Пайғамбарни ва у билан бирга иймон келтирганларни шарманда қилмайдиган кунда.. (66/Таҳрим 8) деган сўзи эса خِزْي сўзига яқинроқдир; иккисидан олинган бўлиши ҳам мумкиндир. رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ Эй Роббимиз, Сен бирор кишини дўзахга киритсанг, уни шарманда расво қилибсан деганидир (3/Оли Имрон 192) деган сўздаги أخْزَيْتَهُ феъли эса خَزَايَة ўзагидандир; аммо خِزْيُ сўзидан бўлиши ҳам мувофиқдир.
Худди шунингдек: مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ Шарманда расво қилувчи азоб қайси биримизнинг бошимизга тушишини (11/Ҳуд 39); وَلاَ تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ Қиёмат куни бизни шарманда расво қилма (3/Оли Имрон 194); وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ Йўлдан чиққан фосиқларни шарманда расво қилиш учундир (59/Ҳашр 5); وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي Мени меҳмонларим олдида шарманда расво қилманглар (11/Ҳуд 78) оятларидаги феъл ҳам خِزْي учундир; айтганларимиз ذَلَّ ва هَانَ феъллари учун ҳам айтилиши мумкин. Булар агар инсоннинг ўзидан келиб чиқса, уларга هَوْنٌ ва ذُّلٌّ дейилади ва бу маҳмуд/мақтовга сазовор деб қабул қилинади; бошқасидан келиб чиқса, у ҳолда هوُنٌ ва هَوَانٌ деб номланиб, мазмум/ёмон саналади.
Ҳадисда эса: اَللَّهُمَّ احْشُرْنَا غَيْرَ خَزَايَا وَلاَ نَادِمِينَ Эй Аллоҳим, бизни шарманда бўлмаган ва надомат чекмаган ҳолда ҳашр эт, дейилган.
Бошқа кишидан келиб чиқадиган синишга келсак, бу бир хил камситишдир. Бунинг масдари эса خِزْي сўзи бўлиб, у расво бўлишдир. رَجُلٌ خَزٍ Шарманда одам ибораси ҳам шундандир. Аллоҳ буюради: ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا Бу уларнинг бу дунёдаги шарманда-расво бўлишларидир (5/Моида 33); إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالْسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ Бугун шарманда расво бўлиш ва ёмон оқибат кофирларни ўраб олгандир (16/Наҳл 27); فَأذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا Аллоҳ дунё ҳаётида уларга шарманда расво бўлишни тоттирди (39/Зумар 26); لَنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا Биз ҳам уларга дунё ҳаётида шарманда расво бўлиш азобини тоттирамиз (41/Фуссилат 16); مِنْ قَبْلِ أن نَذِلَّ وَنَخْزَى Бу хор аҳволга тушмасдан ва шарманда расво бўлмасдан олдин (20/Тоҳо 134).
أخْزَى сўзи эса, дейилишича: Ҳам خَزَايَة ҳам خِزْي ўзагидан олинган бўлиши мумкин. Аллоҳ таолонинг: يَوْمَ لاَ يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا Пайғамбарни ва у билан бирга иймон келтирганларни шарманда қилмайдиган кунда.. (66/Таҳрим 8) деган сўзи эса خِزْي сўзига яқинроқдир; иккисидан олинган бўлиши ҳам мумкиндир. رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ Эй Роббимиз, Сен бирор кишини дўзахга киритсанг, уни шарманда расво қилибсан деганидир (3/Оли Имрон 192) деган сўздаги أخْزَيْتَهُ феъли эса خَزَايَة ўзагидандир; аммо خِزْيُ сўзидан бўлиши ҳам мувофиқдир.
Худди шунингдек: مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ Шарманда расво қилувчи азоб қайси биримизнинг бошимизга тушишини (11/Ҳуд 39); وَلاَ تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ Қиёмат куни бизни шарманда расво қилма (3/Оли Имрон 194); وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ Йўлдан чиққан фосиқларни шарманда расво қилиш учундир (59/Ҳашр 5); وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي Мени меҳмонларим олдида шарманда расво қилманглар (11/Ҳуд 78) оятларидаги феъл ҳам خِزْي учундир; айтганларимиз ذَلَّ ва هَانَ феъллари учун ҳам айтилиши мумкин. Булар агар инсоннинг ўзидан келиб чиқса, уларга هَوْنٌ ва ذُّلٌّ дейилади ва бу маҳмуд/мақтовга сазовор деб қабул қилинади; бошқасидан келиб чиқса, у ҳолда هوُنٌ ва هَوَانٌ деб номланиб, мазмум/ёмон саналади.