خ ي ط

خَيْط : сўзи биз биладиган ип деганидир, унинг кўплиги эса خُيُوط шаклида бўлади. Кийим тикишни ифодалаш учун خِطْتُ أخِيطُهُ خِيَاطَةً ва خَيَّطْتُهُ تَخْيِيطاً феъллари ишлатилади. خَياط эса, унинг ёрдамида тикиш қилинадиган игнадир. Аллоҳ буюради: حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ Токи туя игна тешигига кирмагунча (7/Аъроф 40); حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ اْلأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ اْلأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ Тонг ёришиши билан оқ ип қора ипдан ажралгунча (2/Бақара 187); яъни, кундузнинг оқлиги кечанинг қоралигидан ажратилгунга қадар. Шоирнинг:
152- تَدَلَّى عَلَيْهَا بَيْنَ سِبٍّ وَخَيْطَةٍ
152- Ип билан канат орасида унинг устига осилди.
деган сўзидаги خَيْطَة эса, истиора йўли билан ишлатилган канат ёки қозиқдир.
Ривоятга кўра, Адий ибн Ҳотам Рамазонда оқ ва қора икки ипни ёнма-ён қўйиб, уларга қараб турар экан, бири бошқасидан ажралгунга қадар таомланишда давом этибди; буни Пайғамбарга (сав) хабар қилганида, у зот: إنَّكَ لَعَرِيضُ اْلقَفَا، إنَّمَا ذَلِكَ بَيَاضُ النَّهَارِ وَسَوَادُ اللَّيْلِ Сен нақадар йўғон энсали/каллали одам экансан, бу кундузнинг оқлиги билан кечанинг қоралигидан бошқа нарса эмас, деб буюрибдилар. Оқлик бошида чизиқ тортди ибораси, бир чизиқ каби намоён бўлди деганидир.
خَيْط эса, туяқуш [чигиртка ва мол тўдаси]дир. Бунинг кўплиги, خِيطَان шаклида бўлади. نَعَامَةٌ خَيْطَاءُ бўйни узун туяқушдир, бу ерда ҳайвоннинг бўйни гўё ипга ўхшатилган.