خ ل ل
Х-л-л
خَلَل сўзи икки нарса орасидаги бўшлиқдир. Унинг кўплиги خِلاَل шаклидадир. Шу маънода уй, булут, кул ва шу каби нарсаларнинг ҳалалидан сўз юритиш мумкин. Аллоҳ таоло булутни тасвирлаб буюради: فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ Сўнгра унинг орасидан ёмғир чиқаётганини кўрасан (24/Нур 43); فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ Улар уйларингизнинг кунж канорларини излаб, сизни тутишга киришдилар (17/Исро 5). Шоир эса шундай дейди:
143- أرَى خَلَلَ الرَمَادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
143- Мен кулнинг оралиқларини ва чўғнинг ковакларини кўряпман.
وَلأَوْضَعُوا خِلاَلَكُمْ Сизни бир-бирингизга солиш учун ораларингизга отилурлар (9/Тавба 47); яъни сизнинг орангизда чақимчилик ва бузғунчилик чиқариш учун қўлларидан келганини аямадилар. خِلاَل эса, тиш ва шу каби нарсаларни ковлаш учун ишлатиладиган чўпдир. خَلَّ سِنَّهُ тишини ковлади, خَلَّ ثَوْبَهُ باِلْخِلاَلِ يَخُلُّهُ кийимини қоққич билан қоқди иборалари шу ўзакдандир. Сутдан ажратилаётган ҳайвон боласининг тилини хилол билан тешди, токи уни эмишдан тўхтатсин. Ўқни ёй билан хилоллади деб ҳам айтилади.
Ҳадисда: خَلِّلُوا أصَابِعَكُمْ Бармоқларингизни тахлил қилинг дейилган. Бирор ишдаги ҳалал, ундаги бўшашишга ўхшайди. Бу ерда икки нарса орасидаги бўшлиқ ўхшатиш унсури сифатида олинган. خَلَّ لَحْمُهُ يَخِلُّ خَلاًّ خِلاَلاً тирик жоннинг гўштида пайдо бўладиган бўшлиқ дегани. Бу заифликдан келиб чиқадиган ҳолатдир. Шоир шундай дейди:
إِنَّ جِسْمِي بَعْدَ خَالِي لَخَلُّ
144- Танам туғилгандан кейин абгор бўлди.
خَلّ қумликдаги йўл дегани. Ҳар томонидан қийинчилик ўтгани учун; ёки йўлнинг ўртаси бузилгани учун бу номни олган. خَلَّة эса, ачиган ичимликдир. Ачиш унинг ичига киргани учун шундай номланган. خِلّة қилич у билан ўраладиган нарсадир; орада жойлашгани учун бу номни олган. خَلّة жонга келадиган тасодифий хавфдир. Бу ё унинг бирор нарсани исташидан, ё бирор нарсага эҳтиёжи борлигидан юзага келади. Шу сабабли خَلّة сўзи эҳтиёж ва хусусият билан изоҳланган.
خُلّة ҳам мавадда (севги) деганидир. Бу ё нафснинг орасига киришидан, яъни ўртасигача етиб боришидан, ё нафсни бўшатиб, ўқ нишонда қолдирадиган таъсирни қолдиришидан, ёки унга кўп эҳтиёж сезилишидан шундай номланган. Феъл ва масдар сифатида خَالَلْتهُ مُخَالَّةً وَخِلاََلاً дейилади ва исми фоил сифатида ҳам فَهُوَ خَلِيل у дўстдир дейилади. Аллоҳ буюради: وَاتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً Аллоҳ Иброҳимни дўст тутган эди (4/Нисо 125); дейиладики: бу номни олишининг сабаби — унинг ҳар ҳолатда إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ Дарҳақиқат, менга нозил қиладиган ҳар қандай яхшилигингга муҳтожман, деди (28/Қосос 24) сўзида кўзда тутилган Аллоҳ таолога муҳтож бўлганидир.
Шу маънода айтилганки: اَللَّهُمَّ أَغْنِنِي بِالاِفْتِقَارِ إِلَيْكَ وَلاَ تُفْقِرْنِي بِالاِسْتِغْنَاءِ عَنْكَ Эй Аллоҳим, Сенга муҳтож бўлиш билан мени бой қил, Сендан истиғно қилиш билан мени фақир қилма. Баъзилар эса, бу خُلَّة дўстликдан эканини, Аллоҳ учун ишлатилиши ҳам муҳаббатнинг ишлатилиши каби эканини айтган.
Абул-Қосим ал-Балхий шундай дейди: Бу сўз خَلَّة дан олинган; خُلَّة сўзидан эмас. Буни حَبِيب севгили билан қиёслаган киши эса, хато қилган; чунки Аллоҳнинг бандасини севиши жоиздир, зеро Унинг севгиси мадҳдир; дўстлиги эса жоиз эмас. Бу ўхшатиш маъносини англатувчи сўздир; зеро خُلَّة севгининг нафсга сингиши ва унга аралашишидир. Шоир шундай дейди:
145- قَدْ تَخَلَّلْتَ مَسْلَكَ الرُّوحِ مِنِّي
وَبِهِ سُمِّيَ اْلخَلِيلُ خَلِِيلاَ
145- Сен ичимга руҳ киргани каби кирдинг
Дўст ҳам шунинг учун дўст деб номланган.
Шу жиҳатдан تَمَازَجَ رُوحَانَا руҳларимиз бирлашиб кетди дейилади.
مَحَبَّة эса, севги билан қалбнинг энг чекка бурчагигача етиб боришдир. Шу жиҳатдан حَبَبْتُه дейиш, унинг қалбининг мағзидан урмоқ дегани. Фақат, муҳаббат Аллоҳ учун ишлатилганда, соф إِحْسَان эҳсон маъносида ишлатилади. خُلّة сўзи ҳам шундайдир. Агар бирини ишлатиш жоиз бўлса, бошқасини ишлатиш ҳам жоиз бўлади. Севгидан қалбнинг ўзаги, дўстликдан эса бир-бирининг ичига кириш Аллоҳ таоло учун ишлатилиши эса тасаввур қилиб бўлмайди; Аллоҳ бундан покдир.
Аллоҳ буюради: لاَ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خُلَّةٌ Унда на олди-сотди, на дўстлик бор (2/Бақара 254); яъни қиёмат кунида бирор яхшиликни сотиб олиш ҳам, бирор севгини қозониш ҳам мумкин бўлмайди. Бу, Аллоҳ таолонинг: وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسَانِ إلاَّ مَا سَعَى Инсонга фақат ўзи қилган ҳаракатига кўра натижа бўлади (53/Нажм 39) сўзига ишорадир. لاَ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خِلاَلٌ Унда на олди-сотди, на дўстлик бор (14/Иброҳим 31) сўзида келган خِلاَل эса, дейиладики, خَالَلْتُ феълининг масдаридир. Баъзилар эса бунинг кўплик эканини айтган. خَلِيل ҳам أخِلَّة ҳам خِلاَل ҳам дейилади; уларнинг ҳаммасининг маънолари эса, биринчисиникига ўхшашдир.
143- أرَى خَلَلَ الرَمَادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
143- Мен кулнинг оралиқларини ва чўғнинг ковакларини кўряпман.
وَلأَوْضَعُوا خِلاَلَكُمْ Сизни бир-бирингизга солиш учун ораларингизга отилурлар (9/Тавба 47); яъни сизнинг орангизда чақимчилик ва бузғунчилик чиқариш учун қўлларидан келганини аямадилар. خِلاَل эса, тиш ва шу каби нарсаларни ковлаш учун ишлатиладиган чўпдир. خَلَّ سِنَّهُ тишини ковлади, خَلَّ ثَوْبَهُ باِلْخِلاَلِ يَخُلُّهُ кийимини қоққич билан қоқди иборалари шу ўзакдандир. Сутдан ажратилаётган ҳайвон боласининг тилини хилол билан тешди, токи уни эмишдан тўхтатсин. Ўқни ёй билан хилоллади деб ҳам айтилади.
Ҳадисда: خَلِّلُوا أصَابِعَكُمْ Бармоқларингизни тахлил қилинг дейилган. Бирор ишдаги ҳалал, ундаги бўшашишга ўхшайди. Бу ерда икки нарса орасидаги бўшлиқ ўхшатиш унсури сифатида олинган. خَلَّ لَحْمُهُ يَخِلُّ خَلاًّ خِلاَلاً тирик жоннинг гўштида пайдо бўладиган бўшлиқ дегани. Бу заифликдан келиб чиқадиган ҳолатдир. Шоир шундай дейди:
إِنَّ جِسْمِي بَعْدَ خَالِي لَخَلُّ
144- Танам туғилгандан кейин абгор бўлди.
خَلّ қумликдаги йўл дегани. Ҳар томонидан қийинчилик ўтгани учун; ёки йўлнинг ўртаси бузилгани учун бу номни олган. خَلَّة эса, ачиган ичимликдир. Ачиш унинг ичига киргани учун шундай номланган. خِلّة қилич у билан ўраладиган нарсадир; орада жойлашгани учун бу номни олган. خَلّة жонга келадиган тасодифий хавфдир. Бу ё унинг бирор нарсани исташидан, ё бирор нарсага эҳтиёжи борлигидан юзага келади. Шу сабабли خَلّة сўзи эҳтиёж ва хусусият билан изоҳланган.
خُلّة ҳам мавадда (севги) деганидир. Бу ё нафснинг орасига киришидан, яъни ўртасигача етиб боришидан, ё нафсни бўшатиб, ўқ нишонда қолдирадиган таъсирни қолдиришидан, ёки унга кўп эҳтиёж сезилишидан шундай номланган. Феъл ва масдар сифатида خَالَلْتهُ مُخَالَّةً وَخِلاََلاً дейилади ва исми фоил сифатида ҳам فَهُوَ خَلِيل у дўстдир дейилади. Аллоҳ буюради: وَاتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً Аллоҳ Иброҳимни дўст тутган эди (4/Нисо 125); дейиладики: бу номни олишининг сабаби — унинг ҳар ҳолатда إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ Дарҳақиқат, менга нозил қиладиган ҳар қандай яхшилигингга муҳтожман, деди (28/Қосос 24) сўзида кўзда тутилган Аллоҳ таолога муҳтож бўлганидир.
Шу маънода айтилганки: اَللَّهُمَّ أَغْنِنِي بِالاِفْتِقَارِ إِلَيْكَ وَلاَ تُفْقِرْنِي بِالاِسْتِغْنَاءِ عَنْكَ Эй Аллоҳим, Сенга муҳтож бўлиш билан мени бой қил, Сендан истиғно қилиш билан мени фақир қилма. Баъзилар эса, бу خُلَّة дўстликдан эканини, Аллоҳ учун ишлатилиши ҳам муҳаббатнинг ишлатилиши каби эканини айтган.
Абул-Қосим ал-Балхий шундай дейди: Бу сўз خَلَّة дан олинган; خُلَّة сўзидан эмас. Буни حَبِيب севгили билан қиёслаган киши эса, хато қилган; чунки Аллоҳнинг бандасини севиши жоиздир, зеро Унинг севгиси мадҳдир; дўстлиги эса жоиз эмас. Бу ўхшатиш маъносини англатувчи сўздир; зеро خُلَّة севгининг нафсга сингиши ва унга аралашишидир. Шоир шундай дейди:
145- قَدْ تَخَلَّلْتَ مَسْلَكَ الرُّوحِ مِنِّي
وَبِهِ سُمِّيَ اْلخَلِيلُ خَلِِيلاَ
145- Сен ичимга руҳ киргани каби кирдинг
Дўст ҳам шунинг учун дўст деб номланган.
Шу жиҳатдан تَمَازَجَ رُوحَانَا руҳларимиз бирлашиб кетди дейилади.
مَحَبَّة эса, севги билан қалбнинг энг чекка бурчагигача етиб боришдир. Шу жиҳатдан حَبَبْتُه дейиш, унинг қалбининг мағзидан урмоқ дегани. Фақат, муҳаббат Аллоҳ учун ишлатилганда, соф إِحْسَان эҳсон маъносида ишлатилади. خُلّة сўзи ҳам шундайдир. Агар бирини ишлатиш жоиз бўлса, бошқасини ишлатиш ҳам жоиз бўлади. Севгидан қалбнинг ўзаги, дўстликдан эса бир-бирининг ичига кириш Аллоҳ таоло учун ишлатилиши эса тасаввур қилиб бўлмайди; Аллоҳ бундан покдир.
Аллоҳ буюради: لاَ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خُلَّةٌ Унда на олди-сотди, на дўстлик бор (2/Бақара 254); яъни қиёмат кунида бирор яхшиликни сотиб олиш ҳам, бирор севгини қозониш ҳам мумкин бўлмайди. Бу, Аллоҳ таолонинг: وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسَانِ إلاَّ مَا سَعَى Инсонга фақат ўзи қилган ҳаракатига кўра натижа бўлади (53/Нажм 39) сўзига ишорадир. لاَ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خِلاَلٌ Унда на олди-сотди, на дўстлик бор (14/Иброҳим 31) сўзида келган خِلاَل эса, дейиладики, خَالَلْتُ феълининг масдаридир. Баъзилар эса бунинг кўплик эканини айтган. خَلِيل ҳам أخِلَّة ҳам خِلاَل ҳам дейилади; уларнинг ҳаммасининг маънолари эса, биринчисиникига ўхшашдир.