أ م م
А-м-м
أُمّОна сўзи отанинг муқобилидир. Ҳам кишини туққан яқин онаси учун, ҳам ўзини туққанни туққан онаси учун ишлатилади. Шунинг учун Ҳаввога, биз билан унинг ўртасида кўп воситалар бўлса-да, У бизнинг онамиздир дейилган. Бир нарсанинг мавжудлиги, тарбияси, ислоҳи, бошланиши учун асл бўлган ҳар нарсага “она” дейилади.
Халил шундай дейди: ёнида бўлганлар ўзига қўшиладиган ҳар нарсага она исми берилади. Аллоҳ буюради: وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا Ва албатта, у даргоҳимиздаги она китобдадир (43/Зухруф 4), яъни: Лавҳул Маҳфузда мавжуддир. Бунинг сабаби эса барча илмларнинг унга мансуб бўлиши ва ҳаммасининг ундан келиб чиққанидир. Шу сабабли Маккага шаҳарлар онаси أُمُّ اْلقُرَى дейилган. Бунинг сабаби эса, أَنَّ الدُّنْيَا دُحِيَتْ مِنْ تَحْتِهَا дунё унинг остидан ёйилиб келган, деган ривоятдир. Аллоҳ таоло эса: وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا Шаҳарлар онасини ва унинг атрофидагиларни огоҳлантиришинг учун (6/Анъом 92) деб буюрган. أُمُّ النُّجُومِ юлдузлар онаси ибораси эса, галактика деганидир. Шоир шундай дейди:
23- يَرَى اْلوَحَشَةُ اْلأُنْسَ اْلأَنِيسِ وَيَهْتَدِي
بِحَيْثُ اِهْتَدِيتْ أُمُّ النُّجُومِ الشَّوَابِك
23- [Ёввойи ҳайвонлар жонажон дўстнинг унсиятини кўради ва йўлга киради]
Шундайки, чигал ҳолатда қолган юлдузлар онаси ҳам йўлга киради.
Шу маънода أُمُّ اْلأَضْيَافِ меҳмонлар онаси, أُمُّ الْمسَاكِين мискинлар онаси ҳам дейилади; худди أَبُو اْلأَضْيَافِ меҳмонлар отаси дейилгани каби. Раҳбарга ҳам шунинг учун дейилган. Шоирнинг ушбу сўзи каби: 24- 24- . , дейилган. Аллоҳ таолонинг: (6/Анъом 38) оятидаги уммат сўзи, буларнинг ҳар бир тури бир уммат экани, табиатлари тақозосига кўра Аллоҳ таоло уларни бир жойга тўплагани маъносини англатади. Уларнинг бир қисми ўргимчак каби тўқувчи, баъзилари сурфа каби бинокор, баъзилари чумоли каби ғамловчи, баъзилари эса чумчуқ ва каптар каби ҳар овқат вақтида ризқ излайдиган турлардир. Булардан бошқа, ҳар бири ўзига хос хусусиятларга эга бўлган турли-туман ҳайвонларнинг ҳам бир уммат саналиши тушунилади. (2/Бақара 113) сўзидаги (43/Зухруф 22) оятидаги уммат эса, бирлаштирувчи бир дин устида топдик, деганидир. Шоир шундай дейди: 25- деганидир. Бунинг ҳақиқий маъноси эса, бир аср ёки дин вакилларининг тугаб битишидан кейин, деганидир. . (3/Оли Имрон 113) оятидаги уммат сўзи жамоа маъносига келади. Аз-Зажжож: бу ерда уммат учундир ва , дейди. Бунга кўра, яширин бир маънони тақдир қилишни тарк этиш тўғрироқдир. ва китобдан (2/Бақара 78) сўзи, уммийлар ўзларига ўқиб берилган нарсалардан бошқасини билмайдилар, деганидир. (87/Аълаа 6). Яна бир қарашга кўра, Пайғамбарга “ (маккалик) бўлганидир. (17/Исро 71) оятидаги имом — улар эргашган кишидир. Бу уларнинг китоблари экани ҳам айтилган. (36/Ёсин 12) оятидаги сўзи, бир қарашга кўра, Лавҳул Маҳфузга ишорадир. (5/Моида 2). , ифодалари кишининг ушбу аъзолари яраланганини англатади.
Халил шундай дейди: ёнида бўлганлар ўзига қўшиладиган ҳар нарсага она исми берилади. Аллоҳ буюради: وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا Ва албатта, у даргоҳимиздаги она китобдадир (43/Зухруф 4), яъни: Лавҳул Маҳфузда мавжуддир. Бунинг сабаби эса барча илмларнинг унга мансуб бўлиши ва ҳаммасининг ундан келиб чиққанидир. Шу сабабли Маккага шаҳарлар онаси أُمُّ اْلقُرَى дейилган. Бунинг сабаби эса, أَنَّ الدُّنْيَا دُحِيَتْ مِنْ تَحْتِهَا дунё унинг остидан ёйилиб келган, деган ривоятдир. Аллоҳ таоло эса: وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا Шаҳарлар онасини ва унинг атрофидагиларни огоҳлантиришинг учун (6/Анъом 92) деб буюрган. أُمُّ النُّجُومِ юлдузлар онаси ибораси эса, галактика деганидир. Шоир шундай дейди:
23- يَرَى اْلوَحَشَةُ اْلأُنْسَ اْلأَنِيسِ وَيَهْتَدِي
بِحَيْثُ اِهْتَدِيتْ أُمُّ النُّجُومِ الشَّوَابِك
23- [Ёввойи ҳайвонлар жонажон дўстнинг унсиятини кўради ва йўлга киради]
Шундайки, чигал ҳолатда қолган юлдузлар онаси ҳам йўлга киради.
Шу маънода أُمُّ اْلأَضْيَافِ меҳмонлар онаси, أُمُّ الْمسَاكِين мискинлар онаси ҳам дейилади; худди أَبُو اْلأَضْيَافِ меҳмонлар отаси дейилгани каби. Раҳбарга ҳам шунинг учун дейилган. Шоирнинг ушбу сўзи каби: 24- 24- . , дейилган. Аллоҳ таолонинг: (6/Анъом 38) оятидаги уммат сўзи, буларнинг ҳар бир тури бир уммат экани, табиатлари тақозосига кўра Аллоҳ таоло уларни бир жойга тўплагани маъносини англатади. Уларнинг бир қисми ўргимчак каби тўқувчи, баъзилари сурфа каби бинокор, баъзилари чумоли каби ғамловчи, баъзилари эса чумчуқ ва каптар каби ҳар овқат вақтида ризқ излайдиган турлардир. Булардан бошқа, ҳар бири ўзига хос хусусиятларга эга бўлган турли-туман ҳайвонларнинг ҳам бир уммат саналиши тушунилади. (2/Бақара 113) сўзидаги (43/Зухруф 22) оятидаги уммат эса, бирлаштирувчи бир дин устида топдик, деганидир. Шоир шундай дейди: 25- деганидир. Бунинг ҳақиқий маъноси эса, бир аср ёки дин вакилларининг тугаб битишидан кейин, деганидир. . (3/Оли Имрон 113) оятидаги уммат сўзи жамоа маъносига келади. Аз-Зажжож: бу ерда уммат учундир ва , дейди. Бунга кўра, яширин бир маънони тақдир қилишни тарк этиш тўғрироқдир. ва китобдан (2/Бақара 78) сўзи, уммийлар ўзларига ўқиб берилган нарсалардан бошқасини билмайдилар, деганидир. (87/Аълаа 6). Яна бир қарашга кўра, Пайғамбарга “ (маккалик) бўлганидир. (17/Исро 71) оятидаги имом — улар эргашган кишидир. Бу уларнинг китоблари экани ҳам айтилган. (36/Ёсин 12) оятидаги сўзи, бир қарашга кўра, Лавҳул Маҳфузга ишорадир. (5/Моида 2). , ифодалари кишининг ушбу аъзолари яраланганини англатади.