ش ر ع

شَرْع : Очиқ йўлга эргашишдир. شَرَعْتُ لَهُ طَرِيقًا /Унга очиқ бир йўл белгиладим, дейилади. شَرْع масдар бўлиб, кейинчалик тўғри йўл учун исм қилинган. Бунга شِرْع, شَرْع, شِرْعَة дейилади. Ушбу исм диндаги Илоҳий Йўл учун ҳам истиора қилинган: لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا : Биз сизлардан ҳар бирингиз учун бир шариат ва йўл қилиб қўйдик (5/Моида 48). Бу оят икки нарсага ишора қилади:
1- Аллоҳ таолонинг халқ манфаати ва юртларни обод қилиш йўлида барча инсонларни изланишга сафарбар этган йўлидир. Бу турдаги йўлга ушбу оят ишора қилади: وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا Баъзилари баъзиларини хизматкор қилиб олишлари учун айримларининг даражаларини айримларидан устун қилдик (43/Зухруф 32).
2- Инсоннинг ихтиёрий равишда изланиб топиши учун Аллоҳ юборган ва унга эргашишни буюрган диндир. Бунинг турли йўллари бўлади ва унда насх юз беради. Бу қисмга эса ушбу оят далолат қилади: ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ اْلاَمْرِ فَاتَّبِعْهَا Сўнгра (Эй Муҳаммад) сени дин ишида очиқ бир шариат эгаси қилдик. Сен унга эргаш (45/Жосия 18).
Ибн Аббос шундай дейди: Қуръон билдирган нарсаларга شِرْعَة, суннат билдирган нарсаларга эса مِنْهَاج дейилади. شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى : У сизлар учун диндан Нуҳга тавсия қилган нарсани, сизга ваҳий қилганимизни, Иброҳим, Мусо ва Исога тавсия қилганимизни шариат (ҳуқуқ тартиби) қилди (42/Шуро 13) ояти, турли динлар умумий негизга эга бўлган тамойилларга ишорадир. Бу тамойилларда насх бўлиши мумкин эмас. Масалан, Аллоҳ ва ушбу оят далолат қилган шунга ўхшаш масалалар билан боғлиқ билим каби: وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الاَخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاًَ بَعِيدًا Ким Аллоҳни, фаришталарини, китобларини, пайғамбарларини ва охират кунини инкор қилса, шубҳасиз, у узоқ бир залолатга адашибди (4/Нисо 136).
Баъзилар Шариат شَرِيعَةُ اْلمَاءِ /сув каналига ўхшатилгани учун унга шу исм берилган, деб айтадилар. Дарҳақиқат, соғлом бир тарзда Шариат/Дин йўлига кирганлар тўйиб-тўйиб қонадилар ва пок бўладилар. Қонишдан кўзланган маъно баъзи ҳакимларнинг қуйидаги сўзларидир: Сув ичардим, аммо қонмасдим; Аллоҳ таолони таниганимда эса сув ичмасдан ҳам қондим. Пок бўлишдан кўзланган маъно эса ушбу оятда ифодаланган нарсадир: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا : Эй аҳли байт! Аллоҳ сизлардан нопокликни кетказишни ва сизларни бутунлай поклашни истайди (33/Аҳзоб 33).
إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا Шанба (дам олиш)ни ўтказган кунлари, балиқлари уларга оқин оқин келар эди (7/Аъроф 163). Оятда келган شُرَّعًا сўзи شَارِع сўзининг кўплигидир. “Йўл” маъносидаги شَارِعَة сўзининг кўплиги эса شَوَارِع шаклида келади.
أَشْرَعْتُ الرُّمْحَ قِبَلَهُ : Найзани унга томон чўздим. شَرَعْتُهُ فَهُوَ مَشْرُوعٌ : Уни бошладим, у ҳам бошланди, дейилади. شَرَّعْتُ السَّفِينَةَ : Кемани қутқарадиган бир елкан ясадим. هُمْ فِي هَذَا اْلأَمْرِ شَرَعٌ ; яъни улар бу ишда тенгдирлар. Бошқача ифода билан; улар бу ишни бир хил тарзда қиладилар. شَرْعُكَ مِنْ رَجُلٍ زَيْدٌ , худди حَسْبُكَ /сенга етарли сўзи кабидир. Яъни, Зайд — сен унинг ишини бошлаган ёки у билан ўз ишингни бошлаган киши, деганидир. شَرَع чолғу асбобига тортилган тор маъносини англатади.