ش ي أ
Ш-й-ъ
شَيْء : Билиб бўладиган ва ундан хабар бериш мумкин бўлган нарсага айтилади. Каломчиларнинг кўпчилигига кўра, бу сўз ҳам Аллоҳ, ҳам ундан бошқаси учун ишлатилганда муштарак маъноли исм бўлади; у мавжудни ҳам маъдумни ҳам қамраб олади. Баъзиларга кўра эса, شَيْء фақат мавжуд (бор бўлган нарса) учун ишлатилади. Ўзак жиҳатидан эса, у شَاءَ феълининг масдаридир. Бу сўз билан Аллоҳ сифатланганда унинг маъноси شَاءٍ (хоҳловчи); ундан бошқаси у билан сифатланганда эса مَشِيء (хоҳланган) бўлади. Қуйидаги оят иккинчи ҳолатга тааллуқлидир: قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ : Айт: ҳар нарсани яратувчи — Аллоҳдир (13/Раъд 16). Бу оят истиснасиз равишда умумийликни ифода этади. Чунки бу ерда شَيْء мафъул маъносидаги масдардир. قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً : Айт: гувоҳлик жиҳатидан қайси нарса энг каттадир? (6/Анъом 19) оятида شَيْء фоил маъносидадир; худди қуйидаги оятдаги الْخَالِقِينَ сўзи каби: فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ : Яратувчиларнинг энг гўзали бўлган Аллоҳ баракатлидир! (23/Муъминун 14).
Каломчиларнинг кўпчилигига кўра, مَشِيئَة худди إِرَادَة кабидир. Баъзиларга кўра эса, مَشِيئَة гарчи урфда ирода ўрнида ишлатилса-да, унинг асл маъноси бирор нарсани ижод этиш ва уни қўлга киритишдир. Шундай экан, مَشِيئَة Аллоҳдан бўлганда «ижод этиш»; инсонлардан бўлганда эса «қўлга киритиш» маъносини англатади. Яна уларнинг фикрича, Аллоҳдан бўлган مَشِيئَة нарсанинг вужудга келишини тақозо этади. Шунинг учун шундай дейилган: مَا شَاءَ اللهُ كاَنَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ : Аллоҳ хоҳлаган нарса бўлади; хоҳламагани эса бўлмайди. Аллоҳдан бўлган إِرَادَة эса, мурод қилинган нарсанинг муқаррар равишда рўй беришини тақозо этмайди. Кўрмайсанми, Аллоҳ шундай буюрган: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ : Аллоҳ сизлар учун осонликни хоҳлайди, қийинчиликни истамайди (2/Бақара 185); وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ : Албатта, Аллоҳ бандалари учун ҳеч бир зулмни истамайди (40/Ғофир 31).
Маълумки, гоҳида инсонлар орасида қийинчилик ва зулмлар содир бўлиб туради. Каломчилар бу борада шундай деганлар: Бу иккиси орасидаги фарқлардан бири шудир: Гоҳида Аллоҳнинг иродаси ҳали намоён бўлмасдан туриб, инсоннинг иродаси намоён бўлади. Масалан, инсон баъзан ўлмасликни мурод қилади/хоҳлайди, лекин Аллоҳ буни қабул этмайди. Инсоннинг машияти/хоҳиши эса, фақат Аллоҳнинг машиятидан/хоҳишидан кейингина рўёбга чиқа олади. Зеро, Аллоҳ шундай буюради: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Аллоҳ хоҳламагунча сизлар хоҳлай олмайсизлар (76/Инсон 30).
Ривоятга кўра, لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ : Сизлардан тўғри бўлишни хоҳлаган киши учун (81/Таквир 28) ояти нозил бўлганда кофирлар шундай дедилар: Ҳамма нарса бизга боғлиқ; хоҳласак тўғри йўлда бўламиз, хоҳласак бўлмаймиз. Шунда Аллоҳ таоло қуйидаги оятни нозил қилди: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Аллоҳ хоҳламагунча сизлар хоҳлай олмайсизлар (76/Инсон 30).
Баъзилар шундай дейди: Агар ҳамма нарса Аллоҳнинг хоҳишига таянмаганида; феълларимиз ҳам бу хоҳишга боғлиқ бўлиб унга таянмаганида, инсонлар барча феълларимизда [«агар Аллоҳ хоҳласа»/«Аллоҳ хоҳламагунча», деб] истисно қилишни У Зотга боғлаш борасида ижмоъ қилмаган бўлардилар. Масалан: سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ : Аллоҳ хоҳласа, мени сабр қилувчилардан топасан! (37/Соффат 102); سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا : Аллоҳ хоҳласа, мени сабрли топасан (18/Каҳф 69); قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ : Деди: Уни, хоҳласа, сизларга фақат Аллоҳ келтиради. Сизлар эса ожиз қолдирувчи эмассиз (11/Ҳуд 33); ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آَمِنِينَ : Аллоҳнинг хоҳиши билан омонликда Мисрга киринглар (12/Юсуф 99); قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ : Айт: Аллоҳ ирода қилганидан бошқа ўз нафсимга на бир фойда келтиришга, на бир зарарни даф қилишга қодир эмасман (7/Аъроф 188); قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Аллоҳ бизни сизнинг динингиздан қутқаргандан сўнг унга қайтсак, Аллоҳга қарши ёлғон тўқиган бўламиз. Роббимиз Аллоҳнинг хоҳлашидан ташқари, унга қайтишимиз биз учун бўладиган иш эмас (7/Аъроф 89); وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Ҳеч бир нарса ҳақида, Аллоҳнинг хоҳлашидан ташқари: «Мен буни эртага қиламан», деб айтма (18/Каҳф 23-24).
Каломчиларнинг кўпчилигига кўра, مَشِيئَة худди إِرَادَة кабидир. Баъзиларга кўра эса, مَشِيئَة гарчи урфда ирода ўрнида ишлатилса-да, унинг асл маъноси бирор нарсани ижод этиш ва уни қўлга киритишдир. Шундай экан, مَشِيئَة Аллоҳдан бўлганда «ижод этиш»; инсонлардан бўлганда эса «қўлга киритиш» маъносини англатади. Яна уларнинг фикрича, Аллоҳдан бўлган مَشِيئَة нарсанинг вужудга келишини тақозо этади. Шунинг учун шундай дейилган: مَا شَاءَ اللهُ كاَنَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ : Аллоҳ хоҳлаган нарса бўлади; хоҳламагани эса бўлмайди. Аллоҳдан бўлган إِرَادَة эса, мурод қилинган нарсанинг муқаррар равишда рўй беришини тақозо этмайди. Кўрмайсанми, Аллоҳ шундай буюрган: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ : Аллоҳ сизлар учун осонликни хоҳлайди, қийинчиликни истамайди (2/Бақара 185); وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ : Албатта, Аллоҳ бандалари учун ҳеч бир зулмни истамайди (40/Ғофир 31).
Маълумки, гоҳида инсонлар орасида қийинчилик ва зулмлар содир бўлиб туради. Каломчилар бу борада шундай деганлар: Бу иккиси орасидаги фарқлардан бири шудир: Гоҳида Аллоҳнинг иродаси ҳали намоён бўлмасдан туриб, инсоннинг иродаси намоён бўлади. Масалан, инсон баъзан ўлмасликни мурод қилади/хоҳлайди, лекин Аллоҳ буни қабул этмайди. Инсоннинг машияти/хоҳиши эса, фақат Аллоҳнинг машиятидан/хоҳишидан кейингина рўёбга чиқа олади. Зеро, Аллоҳ шундай буюради: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Аллоҳ хоҳламагунча сизлар хоҳлай олмайсизлар (76/Инсон 30).
Ривоятга кўра, لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ : Сизлардан тўғри бўлишни хоҳлаган киши учун (81/Таквир 28) ояти нозил бўлганда кофирлар шундай дедилар: Ҳамма нарса бизга боғлиқ; хоҳласак тўғри йўлда бўламиз, хоҳласак бўлмаймиз. Шунда Аллоҳ таоло қуйидаги оятни нозил қилди: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Аллоҳ хоҳламагунча сизлар хоҳлай олмайсизлар (76/Инсон 30).
Баъзилар шундай дейди: Агар ҳамма нарса Аллоҳнинг хоҳишига таянмаганида; феълларимиз ҳам бу хоҳишга боғлиқ бўлиб унга таянмаганида, инсонлар барча феълларимизда [«агар Аллоҳ хоҳласа»/«Аллоҳ хоҳламагунча», деб] истисно қилишни У Зотга боғлаш борасида ижмоъ қилмаган бўлардилар. Масалан: سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ : Аллоҳ хоҳласа, мени сабр қилувчилардан топасан! (37/Соффат 102); سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا : Аллоҳ хоҳласа, мени сабрли топасан (18/Каҳф 69); قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ : Деди: Уни, хоҳласа, сизларга фақат Аллоҳ келтиради. Сизлар эса ожиз қолдирувчи эмассиз (11/Ҳуд 33); ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آَمِنِينَ : Аллоҳнинг хоҳиши билан омонликда Мисрга киринглар (12/Юсуф 99); قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ : Айт: Аллоҳ ирода қилганидан бошқа ўз нафсимга на бир фойда келтиришга, на бир зарарни даф қилишга қодир эмасман (7/Аъроф 188); قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Аллоҳ бизни сизнинг динингиздан қутқаргандан сўнг унга қайтсак, Аллоҳга қарши ёлғон тўқиган бўламиз. Роббимиз Аллоҳнинг хоҳлашидан ташқари, унга қайтишимиз биз учун бўладиган иш эмас (7/Аъроф 89); وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ : Ҳеч бир нарса ҳақида, Аллоҳнинг хоҳлашидан ташқари: «Мен буни эртага қиламан», деб айтма (18/Каҳф 23-24).