ق ض ي

قَضَاء : Хоҳ сўз, хоҳ феъл бўлсин, бирор масалада ҳукм чиқаришдир. Буларнинг ҳар бири яна икки қисмга бўлинади: илоҳий ва башарий. Қуйидаги оятлар илоҳий сўз қисмига киради: وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا : Роббингиз, фақат Ўзигагина ибодат қилишларингизни ва ота-онага яхшилик қилишни амр қилди (17/Исро 23). Ушбу оятдаги قَضَى феъли أَمَرَ /амр қилди маъносидадир. وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إسْرائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي اْلأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا : Биз бани Исроилга Китобда: “Сизлар, албатта, Шом заминида икки марта бузғунчилик қиласизлар ва катта туғёнга кетасизлар”, – деб ҳукм қилдик (17/Исро 4). Бу — билим берилганлигига ва масала қатъий қарорга боғланганлигига далолат қилувчи ҳукмдир. Яъни, уларга билдирдик ва уларга қатъий ваҳий юбордик. Қуйидаги оят ҳам шу маънодадир: وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ اْلأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاَءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ : Унга ушбу қатъий амрни ваҳий қилдик: Саҳарга чиқаётганларида уларнинг кети қирқилган бўлади (15/Ҳижр 66).
Илоҳий феълга мисол: وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لاَ يَقْضُونَ بِشَيْءٍ : Аллоҳ ҳақ билан ҳукм қилади. Ундан ўзга илтижо қилаётган бутлари эса ҳеч нарса билан ҳукм қилолмайдилар (40/Ғофир 20); فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ : Шундай қилиб, уларни икки кунда етти осмон қилиб яратди (41/Фуссилат 12). Бу оят Аллоҳ таолонинг (осмонларни) йўқдан бор қилиб, бу ишни ниҳоясига етказганлигига ишорадир. Қуйидаги оят ҳам худди шу маънодадир: بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ : (20/Тоҳо 72). Шоирнинг қуйидаги сўзи ҳам сўз, ҳам феъл билан бўладиган қазо/ҳукм маъносида бўлиши мумкин: 369 369 : (34/Сабаъ 14). (10/Юнус 11); яъни, уларнинг ажаллари ва ҳаёт учун белгиланган вақтлари тугарди. ни ҳукмга боғлашдир. Шунга кўра, — тақдирнинг айнан ўзидир; эса ажратиш ва қарорга боғлашдир. Баъзи олимлар шундай деганлар: қадар — ўлчаш учун тайёрланган нарса мақомида; қазо эса ўлчов мақомидадир. : : (19/Марям 71); (3/Оли Имрон 47). .