ق ل ل

قِلَّة ва كَثْرَة сўзлари сонларда ишлатилади ва озлик ҳамда кўплик маъносини англатади. Худди عِظَم катталик ва صِغَر кичиклик сўзлари жисмларни таърифлашда ишлатилгани каби. Бундан ташқари, ҳам كَثْرَة ва عِظَم , ҳам قِلَّة ва صِغَر сўзлари истиора йўли билан бошқа нарса учун ҳам ишлатилади.
Аллоҳ буюради: ثُمَّ لاَ يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلاَّ قَلِيلاً Сўнгра сиз билан у ерда оз бир вақтдан ортиқ қўшни бўла олмайдилар (33/Аҳзоб 60), яъни: қисқа бир вақт. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзлари ҳам шу маънога келади: قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَلِيلاً Кечанинг бир озини мустасно қилиб, кечаси намозга туринг (73/Муззаммил 2); وَإِذًا لاَ تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَلِيلاً У ҳолда ҳам фақат жуда оз фойдаландириласизлар (33/Аҳзоб 16); نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً Биз уларни бир оз баҳраманд қиламиз (31/Луқмон 24); وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلاَّ قَلِيلاً Агар улар сизлар билан бирга бўлганларида, жуда оздан бошқа жанг қилмас эдилар (33/Аҳзоб 20), яъни, фақат оз бир жанг қилар эдилар.
وَلاَ تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً Ичларидан жуда ози мустасно, доимо улардан хиёнат кўрасиз (5/Моида 13), яъни: улардан кичик бир тоифа.
Ушбу оятлар ҳам шу маънога ишора қилади:
اِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً Ана ўша вақтларда Аллоҳ сизга тушингизда уларни оз қилиб кўрсатаётган эди. (8/Анфол 43); وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ Ва уларни сизнинг кўзингизга оз кўрсатаётган эди (8/Анфол 44).
Баъзан, киноя йўли билан ишлатилган озлик, зиллат маъносида ишлатилади. Шоирнинг бу борадаги ушбу сўзи бир ўлчов сифатида қабул қилиниши мумкин:
وَلَسْتُ بِاْلأَكْثَرِ مِنْهُمْ حَصًا *** وَإِنَّمَا الْعِزَّةُ لِلْكَاثِرِ -370
370- Менинг тошларим уларникидан кўп эмас;
Иззат — инсоннинг қўлидагини кўп деб билишидир.
Аллоҳ таолонинг ушбу сўзи ҳам шу маънодадир: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ Эсланглар, сизлар оз эдингизлар, У сизларни кўпайтирди (7/Аъроф 86).
Озлик, баъзан, киноя йўли билан иззатни ифодалаш учун ҳам ишлатилади. Ушбу оятлар бу борада ўлчов сифатида қабул қилинган: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ Лекин бандаларим ичида кўп шукр қилувчи оздир (34/Сабаъ 13); وَقَلِيلٌ مَا هُمْ Улар эса жуда оздир (38/Сод 24). Бу ҳам, كُلُّ مَا يَعِزُّ يَقِلُّ وُجُودُهُ ҳар қандай қадрли нарса кам топилади қоидасига кўра шундайдир.
Аллоҳ таолонинг: وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً ва сизларга илмдан фақат оз бир нарса берилгандир (17/Исро 85) деган сўзига келсак, бу ерда келган, оз маъносини англатувчи قَلِيلاًَ сўзи, وَمَا أُوتِيتُمْ сизларга берилмаган иборасидан мустасно қилинган бир истисно бўлиши мумкин. Бу ҳолда, оятнинг маъноси: Илм сизлардан фақат жуда оз кишига берилган, шаклида бўлади. Бу قَلِيلاًَ сўзи яширин бўлган бир масдарнинг сифати ҳам бўлиши мумкин, шундай бўлса, оят: Сизларга фақат жуда оз илм берилган, деган маънога келади.
وَلاَ تَشْتَرُوا بِآَيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلاًОятларимни оз бир пул эвазига сотманглар (2/Бақара 41) оятида келган قَلِيلاًَ сўзи эса, қанчалик катта ва қадрли бўлмасин, дунё матоларидир. Чунки булар, Аллоҳ таолонинг қиёматда тақводорлар учун тайёрлаган нарсалари билан таққосланганда, ҳақиқатан ҳам арзимас бир нарса бўлишдан бошқа маъно англатмайди. Аллоҳ таолонинг: قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ Айт: Дунё лаззати ҳарҳолда оздир (4/Нисо 77) деган сўзи ҳам шу маънодадир.
Мутлақ маънода ишлатилганда قََلِيل сўзи инкор маъносини англатади. Масалан, قَلَّمَا يَفْعَلُ فُلاَنٌ كَذَا фалончи одам буни жуда кам қилади дейилади. Шунинг учун, инкордан истисно қилиш мумкин бўлганидек, бундан ҳам истисно қилиш мумкин. Масалан, шундай дейилади: قَلَّمَا يَفْعَلُ كَذَا إِلاَّ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا фалон ишни қилиши жуда оздир; фақат ўтирган ёки турган ҳолда [қила олади], ва бунга мос жумлалар ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلاً مَا تُؤْمِنُونَ У бир шоир сўзи эмасдир, сизлар жуда оз ишонасизлар (69/Ҳаққо 41) деган сўзи ҳам шу маънода тушунтирилган. Баъзилар эса, бу оятнинг тушунтириши: Сизлар оз тарзда иймон келтирасизлар, шаклида, дейдилар. Оз иймон эса, وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ Уларнинг кўпчилиги ширк келтирмасдан Аллоҳга иймон келтирмайди (12/Юсуф 106) оятида ишора қилинган иқрор/қабул қилиш ва юзаки/умумий танишдир.
Худди шу ўзакдан келган أَقْلَلْتُ كَذَا буни оз топдим, ибораси, унинг юкини оз яъни, енгил топдим деганидир. Бу, ё ҳукм жиҳатидан шундай топилган бўлиши мумкин, ёки унинг кучи кўпроқ эканига ишора қилади.
Биринчиси: أَقْلَلْتُ مَا أَعْطَيْتَنِي Менга берганингни оз топдим, деган сўз кабидир.
Иккинчиси эса, ِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالاً سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ У шамоллар, оғир юкли булутларни кўтариб олгач, уни қақраган бир ўлкага юборади (7/Аъроф 57), яъни: Уни кўтардим, унинг кучига кўра, ўзини оз топдим.
اِسْتَقْلَلْتُهُ феъли ҳам уни оз топдим, деганидир. Бу худди, اِسْتَخْفَفْتُهُ феъли кабидир ва уни енгил кўрдим маъносига келади.
قُلَّة инсон кўтарадиган кичик ёки катта кўзадир.
قُلَّةُ الْجَبَلِ : Сўзи эса, тоғнинг чўққиси деганидир. Бу номни олишининг сабаби, бошқа қисмларига нисбатан, чўққисининг жуда оз бўлишидир.
Бошқа томондан تَقَلْقَلَ الشَّيْءُ бир нарсанинг силкиниши, жойидан қўзғалиши деганидир.
تَقَلْقَلَ الْمِسْمَارُ ибораси эса, قَلْقَلَة сўзидан олингандир ва ҳаракатнинг товушига тақлид қилиш деганидир.