ق و ل
Қ-в-л
Ҳам قَوْل ҳам قِيل сўзлари бир хил маънога келади. Бу ҳақда Аллоҳ буюради: وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً Аллоҳдан ҳам сўзи тўғрироқ бўлган ким бор? (4/Нисо 122).
Шу билан бирга قَوْل сўзи турли маъноларда ишлатилади:
1. Энг очиқ маъноси — ҳарфлардан ташкил топган ва гапириш орқали ифодаланадиган сўз маъносида бўлишидир. Бу бир сўз ҳам, бир жумла ҳам бўлиши мумкин. Бир сўздан иборат бўлганига мисол: زَيْدٌ Зайд ва خَرَجَ чиқди. Жумла ҳолида бўлганига мисол эса: زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ Зайд кетувчидир ва هَلْ خَرَجَ عَمْرٌو Амр чиқдими? ва шунга ўхшашлар. Каломнинг уч қисмини ташкил этувчи исм, феъл ва ҳарфларнинг ҳар бири قَوْل деб аталгани каби, қасида/шеър, хутба/нутқ ва шунга ўхшаш нарсаларга ҳам قَوْل дейилиши тўғридир.
2. Инсон ақлида (кўнглида) тасаввур қилиб, ҳали оғзаки равишда очиқ ифодаламаган нарсалар ҳам قَوْل деб аталади. Масалан: فِي نَفْسِي قَوْلٌ لَمْ أَظْهَرْهُ Ичимда очиқ айтмаган бир сўзим бор, дейилади. Аллоҳ таоло ҳам буюради: وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلاَ يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ …Улар ичларида ўзларича: Айтаётган сўзимиз сабабли Аллоҳ бизларни азобламаса бўлгани? дейдилар (58/Мужодала 8). Бу оятда Аллоҳ таоло уларнинг эътиқодларида/ишонч тизимларида мавжуд бўлган нарсани قَوْل деб таърифлаган.
3. Эътиқод (асосли фикр, ишонч) учун ҳам قَوْل сўзи ишлатилади. Масалан, فُلاَنٌ يَقُولُ بِقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ дейиладики, фалон одам Абу Ҳанифанинг қарашини қабул қиляпти, деганидир.
4. Бирор нарсани кўрсатишга ҳам قَوْل дейилади. Шоирнинг қуйидаги сўзи бу ҳақда мисолдир: 377. дейилгани каби. , дейдилар. Бу билан унинг таърифини назарда тутадилар. Аллоҳ таолонинг: (41/Фуссилат 11) сўзи ҳақида ҳам айтилганки: Бу Аллоҳ таолонинг уларга очиқ хитоб қилиши тарзида эмас, балки бевосита Ўзи уларни амрига бўйсундириши, уларга ҳукм қилиши тарзида бўлган. Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзи ҳам шундайдир: (21/Анбиё 69). (2/Бақара 79). (36/Ёсин 7) сўзига келсак, Аллоҳ таоло уларнинг қандай эканликларини билади. Бу ерда уларнинг устига ҳақ бўлган (7/Аъроф 137); (10/Юнус 96). (3/Оли Имрон 59-60). (69/Ҳаққо 40-41). Бу оятда Аллоҳ таоло Сўзни Расулга/элчига нисбат берган. Бундай ифодаланишининг сабаби, ҳаётдаги қуйидаги ҳолатдир: Сенга элчи орқали келган Сўз, кишига уни юборган зот номидан етказилади. Шунинг учун бу сўз, баъзан келтирган элчига, баъзан эса юборувчига нисбат берилади ва бу ҳар икки нисбат бериш ҳам тўғридир. дир дейилиши тўғри, лекин, , идир. ибораси, бу жумлани фақат оғзаки айтишдан иборат эмас. Балки, , дейилмоқчи бўлган. сўзи кабидир. феъли кабидир. -378 378. /.
Шу билан бирга قَوْل сўзи турли маъноларда ишлатилади:
1. Энг очиқ маъноси — ҳарфлардан ташкил топган ва гапириш орқали ифодаланадиган сўз маъносида бўлишидир. Бу бир сўз ҳам, бир жумла ҳам бўлиши мумкин. Бир сўздан иборат бўлганига мисол: زَيْدٌ Зайд ва خَرَجَ чиқди. Жумла ҳолида бўлганига мисол эса: زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ Зайд кетувчидир ва هَلْ خَرَجَ عَمْرٌو Амр чиқдими? ва шунга ўхшашлар. Каломнинг уч қисмини ташкил этувчи исм, феъл ва ҳарфларнинг ҳар бири قَوْل деб аталгани каби, қасида/шеър, хутба/нутқ ва шунга ўхшаш нарсаларга ҳам قَوْل дейилиши тўғридир.
2. Инсон ақлида (кўнглида) тасаввур қилиб, ҳали оғзаки равишда очиқ ифодаламаган нарсалар ҳам قَوْل деб аталади. Масалан: فِي نَفْسِي قَوْلٌ لَمْ أَظْهَرْهُ Ичимда очиқ айтмаган бир сўзим бор, дейилади. Аллоҳ таоло ҳам буюради: وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلاَ يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ …Улар ичларида ўзларича: Айтаётган сўзимиз сабабли Аллоҳ бизларни азобламаса бўлгани? дейдилар (58/Мужодала 8). Бу оятда Аллоҳ таоло уларнинг эътиқодларида/ишонч тизимларида мавжуд бўлган нарсани قَوْل деб таърифлаган.
3. Эътиқод (асосли фикр, ишонч) учун ҳам قَوْل сўзи ишлатилади. Масалан, فُلاَنٌ يَقُولُ بِقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ дейиладики, фалон одам Абу Ҳанифанинг қарашини қабул қиляпти, деганидир.
4. Бирор нарсани кўрсатишга ҳам قَوْل дейилади. Шоирнинг қуйидаги сўзи бу ҳақда мисолдир: 377. дейилгани каби. , дейдилар. Бу билан унинг таърифини назарда тутадилар. Аллоҳ таолонинг: (41/Фуссилат 11) сўзи ҳақида ҳам айтилганки: Бу Аллоҳ таолонинг уларга очиқ хитоб қилиши тарзида эмас, балки бевосита Ўзи уларни амрига бўйсундириши, уларга ҳукм қилиши тарзида бўлган. Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзи ҳам шундайдир: (21/Анбиё 69). (2/Бақара 79). (36/Ёсин 7) сўзига келсак, Аллоҳ таоло уларнинг қандай эканликларини билади. Бу ерда уларнинг устига ҳақ бўлган (7/Аъроф 137); (10/Юнус 96). (3/Оли Имрон 59-60). (69/Ҳаққо 40-41). Бу оятда Аллоҳ таоло Сўзни Расулга/элчига нисбат берган. Бундай ифодаланишининг сабаби, ҳаётдаги қуйидаги ҳолатдир: Сенга элчи орқали келган Сўз, кишига уни юборган зот номидан етказилади. Шунинг учун бу сўз, баъзан келтирган элчига, баъзан эса юборувчига нисбат берилади ва бу ҳар икки нисбат бериш ҳам тўғридир. дир дейилиши тўғри, лекин, , идир. ибораси, бу жумлани фақат оғзаки айтишдан иборат эмас. Балки, , дейилмоқчи бўлган. сўзи кабидир. феъли кабидир. -378 378. /.