أ م م

أُمّОна сўзи отанинг муқобилидир. Ҳам кишини туққан яқин онаси учун, ҳам ўзини туққанни туққан онаси учун ишлатилади. Шунинг учун Ҳаввога, биз билан унинг ўртасида кўп воситалар бўлса-да, У бизнинг онамиздир дейилган. Бир нарсанинг мавжудлиги, тарбияси, ислоҳи, бошланиши учун асл бўлган ҳар нарсага “она” дейилади.
Халил шундай дейди: ёнида бўлганлар ўзига қўшиладиган ҳар нарсага она исми берилади. Аллоҳ буюради: وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا Ва албатта, у даргоҳимиздаги она китобдадир (43/Зухруф 4), яъни: Лавҳул Маҳфузда мавжуддир. Бунинг сабаби эса барча илмларнинг унга мансуб бўлиши ва ҳаммасининг ундан келиб чиққанидир. Шу сабабли Маккага шаҳарлар онаси أُمُّ اْلقُرَى дейилган. Бунинг сабаби эса, أَنَّ الدُّنْيَا دُحِيَتْ مِنْ تَحْتِهَا дунё унинг остидан ёйилиб келган, деган ривоятдир. Аллоҳ таоло эса: وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا Шаҳарлар онасини ва унинг атрофидагиларни огоҳлантиришинг учун (6/Анъом 92) деб буюрган. أُمُّ النُّجُومِ юлдузлар онаси ибораси эса, галактика деганидир. Шоир шундай дейди:
23- يَرَى اْلوَحَشَةُ اْلأُنْسَ اْلأَنِيسِ وَيَهْتَدِي
بِحَيْثُ اِهْتَدِيتْ أُمُّ النُّجُومِ الشَّوَابِك
23- [Ёввойи ҳайвонлар жонажон дўстнинг унсиятини кўради ва йўлга киради]
Шундайки, чигал ҳолатда қолган юлдузлар онаси ҳам йўлга киради.
Шу маънода أُمُّ اْلأَضْيَافِ меҳмонлар онаси, أُمُّ الْمسَاكِين мискинлар онаси ҳам дейилади; худди أَبُو اْلأَضْيَافِ меҳмонлар отаси дейилгани каби. Раҳбарга ҳам шунинг учун أُمُّ اْلجَيْشِ қўшин онаси дейилган. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
24- وَأُمُّ عِيَالٍ قَدْ شَهِدْتُ نُفُوسَهُمْ
24- Уларни таомлантирганимда, нафасларига гувоҳ бўлган оиланинг онаси бўламан.
Китобнинг сўзбошисига ҳам, китобнинг бошланиши бўлгани учун أُمُّ اْلكِتَابِ китоб онаси, дейилган. Аллоҳ таолонинг: فَأُمُّهُ هَاوِيَة Унинг онаси ҳовиядир (101/Қориъа 9) оятидаги أُمُّهُ сўзи унинг жойи дўзах эканини баён қилар экан, дўзахни унинг онаси каби тасвирлаган; бу مَأْوَاكُمُ النَّارُ борар жойингиз дўзахдир (57/Ҳадид 15) оятига ўхшаш маънога келади. Аллоҳ таоло Пайғамбарнинг (сав) аёлларини мўминларнинг оналари деб номлаган: وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ Унинг аёллари эса уларнинг оналаридир (33/Аҳзоб 6). Бу илгари ота мавзусида ўтганидек. Шунингдек, يَا ابْنَ أُمَّ Эй онамнинг ўғли (20/Тоҳо 94) деб буюрган, отамнинг ўғли демаган. لاَ أُمَّ لَهُ онаси йўқ бўлгур, ибораси ҳам ёмонлаш учун, ҳам мақташ учун ишлатилади. وَيْلُ أُمِّهِ ва هَوَتْ أُمُّهُ иборалари ҳам шундайдир.
أُمّ сўзининг асли أُمَّهَة шаклидадир; чунки: кўплиги أُمَّهَاتٌ , кичрайтма шакли эса اُمَيْهَة онажон қолипида келади, дейилгани каби; асли музоаф, яъни шаддалидир; чунки, кўплигида أُمَّاتٌ ва кичрайтма шаклида أُمَيْمَة ҳам дейилади, деганлар ҳам бор. Баъзилар эса, ҳайвонлар ва шунга ўхшашлар учун кўпинча أُمَّاتٌ , одамлар учун эса أمَّهَاتٌ сўзи ишлатилади, деганлар.
أُمَّة сўзи, бирор нарса бир жойга тўплаган жамоадир. Тўпловчи омил дин бўлиши мумкин, замон ёки макон бўлиши ҳам мумкин. Бу тўпловчи омил табиий шароитга ёки ихтиёрий танловга асосланган бўлиши мумкин. Умматнинг кўплиги أُمَمٌ ифодасидир. وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُكُم икки қаноти билан учадиган ҳеч бир қуш йўқки, сизлар каби бир уммат бўлмасин (6/Анъом 38) оятидаги уммат сўзи, буларнинг ҳар бир тури бир уммат экани, табиатлари тақозосига кўра Аллоҳ таоло уларни бир жойга тўплагани маъносини англатади. Уларнинг бир қисми ўргимчак каби тўқувчи, баъзилари сурфа каби бинокор, баъзилари чумоли каби ғамловчи, баъзилари эса чумчуқ ва каптар каби ҳар овқат вақтида ризқ излайдиган турлардир. Булардан бошқа, ҳар бири ўзига хос хусусиятларга эга бўлган турли-туман ҳайвонларнинг ҳам бир уммат саналиши тушунилади.
Аллоҳ таолонинг: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً Одамлар ягона бир уммат эдилар (2/Бақара 113) сўзидаги уммат калимаси, одамлар бир хил тур эдилар, залолат ва куфрда бир йўлда эдилар, деганидир. وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً Агар Роббинг хоҳлаганида эди, одамларни ягона бир уммат қилиб қўйган бўлар эди (11/Ҳуд 118) оятидаги уммат эса, иймондаги бирликни англатади. وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ Сизлардан яхшиликка чақирадиган бир уммат бўлсин (3/Оли Имрон 104) оятидаги уммат эса, илм ва солиҳ амални танлаб, бошқаларга гўзал ўрнак бўладиган бир жамоа бўлсин, деганидир. إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءنَا عَلَى أُمَّةٍ Бизлар ота-боболаримизни бир уммат устида топганмиз (43/Зухруф 22) оятидаги уммат эса, бирлаштирувчи бир дин устида топдик, деганидир. Шоир шундай дейди:
25- وَهَلْ يَأْثَمنْ ذُو أُمَّةٍ وَهُوَ طَائِعُ
25- Бир уммат эгаси бўлган киши итоат қилиб турса, ҳеч гуноҳкор бўлармиди?
وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ Бир умматдан/анча муддат ўтгандан кейин эслади (12/Юсуф 45) оятидаги уммат эса, замон маъносига келади. بَعْدَ أَمَهٍ деб ҳам ўқилган, бу эса бир унутишдан кейин деганидир. Бунинг ҳақиқий маъноси эса, бир аср ёки дин вакилларининг тугаб битишидан кейин, деганидир.
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً لِلّهِ Албатта, Иброҳим Аллоҳга итоат қилувчи бир уммат эди (16/Наҳл 120); яъни: Аллоҳга ибодат қилишда бир жамоанинг ўрнини боса оладиган киши эди. Бу, فُلاَنٌ فِي نَفْسِهِ قَبِيلَة фалон одам ёлғиз ўзи бир қабиладир, деган сўзга ўхшайди. Ривоятга кўра, أَنَّهُ يُحْشَرُ زَيدُ بْنُ عَمْرٍو بْنِ نُفَيْلٍ أُمَّةً وَحْدَهُ Зайд ибн Амр ибн Нуфайл ёлғиз ўзи бир уммат бўлиб тирилтирилиб маҳшарга келади.
لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَآئِمَةٌ Ҳаммаси бир хил эмас, аҳли китобдан истиқомат эгаси бўлган бир уммат борки.. (3/Оли Имрон 113) оятидаги уммат сўзи жамоа маъносига келади. Аз-Зажжож: бу ерда уммат истиқомат учундир ва ягона бир йўлга эга бўлган жамоа маъносидадир, дейди. Бунга кўра, яширин бир маънони тақдир қилишни тарк этиш тўғрироқдир.
أُمِّي ёзмайдиган ва китобдан ўқимайдиган маъносига келади. هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي اْلأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ Уммийлар орасидан ўзларидан бўлган бир Расулни юборган Зот Удир (62/Жумуъа 2) оятидаги أُمِّيِّينَ шу маънода олинган.
Қутруб шундай дейди: أُمِّيَّةُ ғафлат ва жаҳолатдир. أُمِّي ҳам ундан келиб чиққан бўлиб, бу билим камлигидир. Аллоҳ таолонинг: وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلاَّ أَمَانِيَّ Уларнинг орасида уммийлар ҳам борки, китобни билмайдилар. Билганлари фақат эшитганларидан иборат хомхаёллардир (2/Бақара 78) сўзи, уммийлар ўзларига ўқиб берилган нарсалардан бошқасини билмайдилар, деганидир.
Ал-Фарро дейди: булар ҳеч қандай китоби бўлмаган араблардир. Аллоҳ таолонинг: اَلنَّبِيَّ اْلأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَاْلإِنْجِيلِ Ҳузурларидаги Таврот ва Инжилда ёзилган деб топган ўша Расулга, ўша уммий Пайғамбарга эргашадиганлар (7/Аъроф 157) оятидаги уммий сўзи ёзиш одати бўлмаган умматга мансуб кишидир, чунки: у ҳам уларнинг одати бўйича вояга етган. Бу, халқнинг умумий одатлари бўйича вояга етган кишига عَامِي дейилиши кабидир, деб ҳам айтилган.
Бошқа бир қарашга кўра, уммий дейилишининг сабаби, унинг ёза олмаслиги ва китобдан ўқимаслигидир. Бу унинг учун фазилатдир; чунки: у хотирасини кифоя деб билган ва Аллоҳнинг кафолатига суянган. Аллоҳ буюради: سَنُقْرِؤُكَ فَلاَ تَنْسَى Биз сенга ўқитамиз ва сен унутмайсан (87/Аълаа 6). Яна бир қарашга кўра, Пайғамбарга “уммий” дейилишининг сабаби, унинг أُمُّ اْلقُرَى Уммул-Қуролик (маккалик) бўлганидир.
إِمَام Имом ўзига эргашиладиган зот деганидир. Бу сўзи ва хатти-ҳаракатларига эргашиладиган инсон бўлиши мумкин, ёки китоб ёхуд бошқа нарса бўлиши мумкин. Имомлик мақомида бўлган киши, ҳақиқатан имом бўладими ёки йўқми, ҳар икки ҳолда ҳам имом деб номланади. Кўплиги أَئِمَّة шаклидадир. Аллоҳ таолонинг: يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ Ҳар бир инсон жамоасини имомлари билан чақирадиган кунимиз (17/Исро 71) оятидаги имом — улар эргашган кишидир. Бу уларнинг китоблари экани ҳам айтилган.
وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً Бизни тақводорларга имом қил (25/Фурқон 74) оятига келсак, Абул-Ҳасан бу ердаги имом сўзи آمي калимасининг кўплиги эканини баён қилган. Бошқалар эса шундай деганлар: бу ушбу ибора кабидир: دِرْعٌ دِلاَصٌ ялтироқ, юмшоқ совут ва دُرُوعٌ دِلاَصٌ ялтироқ, юмшоқ совутлар. وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً Уларни имомлар қилайлик (28/Қосос 5). وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ Уларни дўзахга чақирадиган имомлар қилиб қўйдик (28/Қосос 41) оятларидаги أَئِمَّةً имомлар сўзи, إِمَامٌ калимасининг кўплигидир.
وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ Ҳар бир нарсани очиқ-ойдин бир имомда ҳисоблаб қўйдик (36/Ёсин 12) оятидаги имом сўзи, бир қарашга кўра, Лавҳул Маҳфузга ишорадир.
أُمّ эса, тўғри мақсад ва бир мақсад сари йўналишдир. Бу маъно ушбу оятда келган: وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ Байт ул-Ҳаромга ният қилиб келувчиларга.. (5/Моида 2).
أَمَّهُ ибораси ёриш маъносига келади, лекин ҳақиқий маъноси кишининг миясига етадиган даражада чуқур қилиб бошидан яраланишидир. Чунки улар فَعَلْتُ лафзини бирор аъзонинг яраланишини баён қилиш ва билдириш учун ишлатадилар. Шундайки: رَأَسْتُه бошини ёрдим, رَجَلْتُه оёғидан урдим, كَبَدْتُه юрагидан урдим, بَطَنْتُه қорнидан урдим, ифодалари кишининг ушбу аъзолари яраланганини англатади.
أَمْ ҳарфининг қаршисида сўроқ ҳамзаси бўлса, маъноси қайси бири деганидир. Мисол: أَ زَيْدٌ أَمْ عَمْرٌو Зайдми ёки Амрми? Яъни: бу иккисидан қайси бири? Агар қаршисида сўроқ ҳамзаси бўлмаса, у ҳолда بَلْ билан бирга келган сўроқ ҳамзасининг маъносини англатади. أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ اْلأَبْصَارُ Ёки кўзларимиз улардан оғиб, илғамай қолдими (38/Сод 63) каби. Бу ердаги أَمْ ҳарфи, بَلْ яъни “ёки” маъносидадир.
أَمَّا икки нарсадан бири бўлишини, бошқаси бўлмаслигини билдиради ва жумлада такрорланади. أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا اْلآخَرُ فَيُصْلَبُ Бирингиз хўжайинига шароб ичиради, бошқаси эса дорга осилади (12/Юсуф 41). Баъзан аммо билан [суҳбат, нутқ ва хутбаларда] сўз бошланиши ҳам бўлади; шундайки: أَمَّا بَعْدُ [бу муқаддимадан кейин асл мавзуга келсак...]