أ ي ي
А-й-й
Маълумот олишни истаганда أَيُّ бирор нарсанинг жинсини, турини сўраш, уни белгилаш учун ишлатилади. Бу ҳам хабарда, ҳам жавоб жумласида ишлатилади. أَيّاً مَا تَدْعُوا فَلَهُ اْلأَسْمَاءُ الْحُسْنَى Қайси бирини чақирсангиз ҳам фарқи йўқ; зеро, гўзал исмлар Унга хосдир (17/Исро 110); أَيَّمَا اْلأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلاَ عُدْوَانَ عَلَيَّ икки муддатдан қай бирини адо қилсам, менга нисбатан ноҳақлик қилинмайди (28/Қосос 28).
الآيَة Оят эса, аниқ-равшан аломат, ҳақиқати очиқ бўлган ҳар нарса учун ишлатилиши мумкин; у равшанлиги зоҳир бўлмаган нарсалардан ҳеч қачон ажралмайди. Киши уларнинг очиқ томонини англаб етганда, ўзи бевосита идрок эта олмаган иккинчи томонини ҳам англаганини билади. Чунки уларнинг ҳар иккисининг ҳукми бирдир. Бу маҳсусот/моддий соҳада ҳам, маъқулот/ақлий соҳада ҳам равшандир. Масалан, киши ўзи юрган йўл ҳар қандай ҳолатда ҳам белгисиз бўлмаслигини билса, белгини топгач, йўлни ҳам топганини билади. Худди шунингдек, бирор нарсанинг яратилганини билганда, унинг яратувчиси ҳам бўлиши лозимлигини билади.
الآيَة оят сўзи ясалган калима ё أَيُّ сўзидир, чунки: у бир нарсани бошқасидан ажратади. Ёки أَوَى إلَيْهِ сўзидан олингандир.
Тўғриси эса, آيَة оят сўзи мустаҳкамлаш ва бирор нарса устида тўхташ маъносини англатувчи تَأَيُّي сўзидан ясалганидир. Шу маънода تَأَيَّ дейилади, бу — юмшоқ муомала қил, деганидир. Ёки أَوَى إِلَيْهِ сўзидан олингандир. Баланд бинога ҳам шунинг учун آيَة оят дейилган; أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ Сизлар ҳар бир тепаликка бир оят (жуда баланд бино) қуриб, ўйин-кулги қилмоқчимисиз? (26/Шуъаро 128) сингари.
Қуръоннинг бирор ҳукмни билдирувчи ҳар бир бўлагига ҳам оят дейилади. Бу бир сура, бир неча жумла ёки бир суранинг бир жумласи бўлиши мумкин. Лафз жиҳатидан бир-биридан ажралган ҳар бир Қуръон сўзига ҳам оят дейилганига дуч келинади. Сураларни ташкил этувчи оятлар шу охирги таърифга кўра белгиланган ва шу тариқа сураларнинг оятлари аниқланган. (12/Юсуф 105). (кўплик) шаклида зикр қилинади. Бунинг ўзига хос маъноси бор, лекин бу китоб ўша каби мавзулар изоҳланадиган асар бўлмагани учун бу масалаларга кирмаймиз. (17/Исро 59) сўзидаги эса, бир қарашга кўра, чигиртка, бит, бақа ва шу кабилар — олдинги умматларга юборилган оятлардир. Шу тариқа бу нарса фақат қўрқитилиши исталганларга юборилганига эътибор қаратилган. Бу эса амр остида бўлганларнинг энг паст даражасидир. Чунки инсон яхши ишларни уч сабабга кўра қўлга киритишни истайди: 1. Уни орзу қилгани ёки ундан қўрққани учун. Бу энг паст даражадир. 2. Қўлга киритмоқчи бўлган нарсаси мақтовга лойиқ бўлгани учун. 3. Фазилат/эзгулик бўлгани учун. Бу эса ўша нарсанинг унинг ўзи учун [орзу, қўрқув ёки эҳтиёж эмас, балки] зиёдалик бўлишидир. Мана шу — даражаларнинг энг юксагидир. (8/Анфол 32) десалар ҳам, ўзларига умумий азоб юборилмаслигига эътибор қаратган. (29/Анкабут 54) баёнида зикр этган азобдан уларни асрашига эътибор қаратилган.
الآيَة Оят эса, аниқ-равшан аломат, ҳақиқати очиқ бўлган ҳар нарса учун ишлатилиши мумкин; у равшанлиги зоҳир бўлмаган нарсалардан ҳеч қачон ажралмайди. Киши уларнинг очиқ томонини англаб етганда, ўзи бевосита идрок эта олмаган иккинчи томонини ҳам англаганини билади. Чунки уларнинг ҳар иккисининг ҳукми бирдир. Бу маҳсусот/моддий соҳада ҳам, маъқулот/ақлий соҳада ҳам равшандир. Масалан, киши ўзи юрган йўл ҳар қандай ҳолатда ҳам белгисиз бўлмаслигини билса, белгини топгач, йўлни ҳам топганини билади. Худди шунингдек, бирор нарсанинг яратилганини билганда, унинг яратувчиси ҳам бўлиши лозимлигини билади.
الآيَة оят сўзи ясалган калима ё أَيُّ сўзидир, чунки: у бир нарсани бошқасидан ажратади. Ёки أَوَى إلَيْهِ сўзидан олингандир.
Тўғриси эса, آيَة оят сўзи мустаҳкамлаш ва бирор нарса устида тўхташ маъносини англатувчи تَأَيُّي сўзидан ясалганидир. Шу маънода تَأَيَّ дейилади, бу — юмшоқ муомала қил, деганидир. Ёки أَوَى إِلَيْهِ сўзидан олингандир. Баланд бинога ҳам шунинг учун آيَة оят дейилган; أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ Сизлар ҳар бир тепаликка бир оят (жуда баланд бино) қуриб, ўйин-кулги қилмоқчимисиз? (26/Шуъаро 128) сингари.
Қуръоннинг бирор ҳукмни билдирувчи ҳар бир бўлагига ҳам оят дейилади. Бу бир сура, бир неча жумла ёки бир суранинг бир жумласи бўлиши мумкин. Лафз жиҳатидан бир-биридан ажралган ҳар бир Қуръон сўзига ҳам оят дейилганига дуч келинади. Сураларни ташкил этувчи оятлар шу охирги таърифга кўра белгиланган ва шу тариқа сураларнинг оятлари аниқланган. (12/Юсуф 105). (кўплик) шаклида зикр қилинади. Бунинг ўзига хос маъноси бор, лекин бу китоб ўша каби мавзулар изоҳланадиган асар бўлмагани учун бу масалаларга кирмаймиз. (17/Исро 59) сўзидаги эса, бир қарашга кўра, чигиртка, бит, бақа ва шу кабилар — олдинги умматларга юборилган оятлардир. Шу тариқа бу нарса фақат қўрқитилиши исталганларга юборилганига эътибор қаратилган. Бу эса амр остида бўлганларнинг энг паст даражасидир. Чунки инсон яхши ишларни уч сабабга кўра қўлга киритишни истайди: 1. Уни орзу қилгани ёки ундан қўрққани учун. Бу энг паст даражадир. 2. Қўлга киритмоқчи бўлган нарсаси мақтовга лойиқ бўлгани учун. 3. Фазилат/эзгулик бўлгани учун. Бу эса ўша нарсанинг унинг ўзи учун [орзу, қўрқув ёки эҳтиёж эмас, балки] зиёдалик бўлишидир. Мана шу — даражаларнинг энг юксагидир. (8/Анфол 32) десалар ҳам, ўзларига умумий азоб юборилмаслигига эътибор қаратган. (29/Анкабут 54) баёнида зикр этган азобдан уларни асрашига эътибор қаратилган.