أ ث ر
А-с-р
Бирор нарсанинг асари — унинг мавжудлигини кўрсатувчи нарсанинг ҳосил бўлишидир. أثَرَ ва أثَّرَ феълларининг иккиси ҳам шу маънони англатади. Кўплиги آثَار шаклидадир. Аллоҳ таоло буюради: ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِم بِرُسُلِنَا : Сўнгра уларнинг изларидан пайғамбарларимизни юбордик (57/Ҳадид 27); كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَاراً فِي اْلأَرْضِ : Улар ер юзида куч ва излар/асарлар қолдириш жиҳатидан булардан кучлироқ эдилар (40/Ғофир 21); فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ : Аллоҳ раҳматининг изларига назар сол (30/Рум 50).
Шунинг учун ўзидан илгари ўтганларни кўрсатувчи йўлга آثََارٌ деб ном берилади. Аллоҳ таоло шу маънода бундай буюради: فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ : Улар уларнинг (ота-боболарининг) изларига маҳкам ёпишишга ундалмоқдалар (37/Соффат 70); هُمْ أُولاَءِ عَلَى أَثَرِي : (Мусо): Ана улар, менинг изимдан келяптилар, деди (20/Тоҳо 84).
سَمِنَتِ اْلإِبِلُ عَلَي أثَارَةٍ ибораси туялар устида ёғ изи кўринадиган даражада семирдилар, деган маънони англатади. أثَرْتُ اْلبَعِيرَ ибораси эса туянинг оёғига из қолдирадиган белги ўрнатдим, токи унинг изини топа олай, деган маънога келади. Шу изни қолдирадиган темир парчасига مِئْثَرَة деб ном берилган.
أثَرُ السَّيْف қиличнинг жавҳари ва мустаҳкамлигининг белгиси деганидир, бу эса унинг устида нур тўлқинларининг ялтирашидир. Шу хусусиятга эга қиличга سَيْفٌ مَأْثُورٌ дейилади. Илмни ривоят қилишга эса,
آثَرَهُ أثَرًا وَأَثَارَةً وَأثَرَةً أثَرْتُ اْلعِلْمَ дейилади, яъни илм ортидан эргашдим, бунинг асли эса унинг изини қувдим деган маънодадир.
أَوْ أَثَارَةٍ منْ عِلْمٍ : Ёки илмдан бирор асар келтиринглар (46/Аҳқоф 4). Ушбу оятдаги أثَارَةٍ сўзи أثَرَةٍ шаклида ҳам ўқилган бўлиб, бу ривоят қилинган ёки ёзилиб, изи қолган нарса деганидир.
Гўзал ахлоққа оид ривоятларга مَآثِر деб ном берилади. أثَر ҳам истиора сифатида устунлик; إيثَار эса ўзи эҳтиёжманд бўла туриб, бошқасини ўзидан устун қўйиш маъносига ишора қилади. آثَرْتُهُ : Уни устун қўйдим ифодаси ҳам шу маънодадир. Аллоҳ таоло шу маънода бундай буюради: حَاجَةً مما أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ : Ўзларида эҳтиёж бўла туриб, уларни ўзларидан устун қўядилар (59/Ҳашр 9); تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّه عَلَيْنَا : Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сени биздан устун қилди/сени биздан афзал кўрди (Юсуф 91); بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا : Аксинча, сизлар дунё/арзимас, яқин ҳаётни устун қўясизлар (87/Аълаа 16).
Ҳадисда: سَيَكُونُ بَعْدِي أَثَرَة Мендан кейин бир [ноҳақ] устун қўйиш бўлади, дейилган. Яъни; Идорада сизнинг баъзингиз баъзингиздан [ноҳақ равишда] устун қўйилади.
اِسْتِئْثَار бошқада бўлмаган нарса билан тенгдошларидан ажралиб туришдир. اِسْتَأْثَرَ اللهُ بِفُلاََن ибораси эса ўлимнинг киноя йўли билан ифодаланишидир ва Аллоҳ таоло уни танлаганини, бошқа одамларни эмас, фақат унга буни лойиқ кўрганини билдиради. رَجُلٌ أَثِرٌ эса дўстлари орасида устун қўйилган киши деганидир. ал-Лиҳёний бу борада ушбу ифодаларни нақл қилади: خُذْهُ آثِرًا مَا, إثْرًا مَا , أَثِرَ ذِي أَثِيرٍ . Буларнинг ҳаммаси айни маънога ишора қилади.
Шунинг учун ўзидан илгари ўтганларни кўрсатувчи йўлга آثََارٌ деб ном берилади. Аллоҳ таоло шу маънода бундай буюради: فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ : Улар уларнинг (ота-боболарининг) изларига маҳкам ёпишишга ундалмоқдалар (37/Соффат 70); هُمْ أُولاَءِ عَلَى أَثَرِي : (Мусо): Ана улар, менинг изимдан келяптилар, деди (20/Тоҳо 84).
سَمِنَتِ اْلإِبِلُ عَلَي أثَارَةٍ ибораси туялар устида ёғ изи кўринадиган даражада семирдилар, деган маънони англатади. أثَرْتُ اْلبَعِيرَ ибораси эса туянинг оёғига из қолдирадиган белги ўрнатдим, токи унинг изини топа олай, деган маънога келади. Шу изни қолдирадиган темир парчасига مِئْثَرَة деб ном берилган.
أثَرُ السَّيْف қиличнинг жавҳари ва мустаҳкамлигининг белгиси деганидир, бу эса унинг устида нур тўлқинларининг ялтирашидир. Шу хусусиятга эга қиличга سَيْفٌ مَأْثُورٌ дейилади. Илмни ривоят қилишга эса,
آثَرَهُ أثَرًا وَأَثَارَةً وَأثَرَةً أثَرْتُ اْلعِلْمَ дейилади, яъни илм ортидан эргашдим, бунинг асли эса унинг изини қувдим деган маънодадир.
أَوْ أَثَارَةٍ منْ عِلْمٍ : Ёки илмдан бирор асар келтиринглар (46/Аҳқоф 4). Ушбу оятдаги أثَارَةٍ сўзи أثَرَةٍ шаклида ҳам ўқилган бўлиб, бу ривоят қилинган ёки ёзилиб, изи қолган нарса деганидир.
Гўзал ахлоққа оид ривоятларга مَآثِر деб ном берилади. أثَر ҳам истиора сифатида устунлик; إيثَار эса ўзи эҳтиёжманд бўла туриб, бошқасини ўзидан устун қўйиш маъносига ишора қилади. آثَرْتُهُ : Уни устун қўйдим ифодаси ҳам шу маънодадир. Аллоҳ таоло шу маънода бундай буюради: حَاجَةً مما أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ : Ўзларида эҳтиёж бўла туриб, уларни ўзларидан устун қўядилар (59/Ҳашр 9); تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّه عَلَيْنَا : Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сени биздан устун қилди/сени биздан афзал кўрди (Юсуф 91); بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا : Аксинча, сизлар дунё/арзимас, яқин ҳаётни устун қўясизлар (87/Аълаа 16).
Ҳадисда: سَيَكُونُ بَعْدِي أَثَرَة Мендан кейин бир [ноҳақ] устун қўйиш бўлади, дейилган. Яъни; Идорада сизнинг баъзингиз баъзингиздан [ноҳақ равишда] устун қўйилади.
اِسْتِئْثَار бошқада бўлмаган нарса билан тенгдошларидан ажралиб туришдир. اِسْتَأْثَرَ اللهُ بِفُلاََن ибораси эса ўлимнинг киноя йўли билан ифодаланишидир ва Аллоҳ таоло уни танлаганини, бошқа одамларни эмас, фақат унга буни лойиқ кўрганини билдиради. رَجُلٌ أَثِرٌ эса дўстлари орасида устун қўйилган киши деганидир. ал-Лиҳёний бу борада ушбу ифодаларни нақл қилади: خُذْهُ آثِرًا مَا, إثْرًا مَا , أَثِرَ ذِي أَثِيرٍ . Буларнинг ҳаммаси айни маънога ишора қилади.