د ب ر

دُبُرُ الشَّيْءِ : Бирор нарсанинг орқаси: قُبُل [Олд]нинг зиддидир. Бу икки сўз билан маълум икки [жинсий] аъзодан киноя қилинади. دُبْر ва دُبُر шаклларида келадиган бу сўзнинг кўплиги أَدْبَار тарзида келади. Аллоҳ буюради: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ Ўша куни душманга орқасини ўгирган киши (8/Анфол 16); يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ Юзларига ва орқаларига урардилар (8/Анфол 50); яъни олдиларига ва орқаларига. فَلاَ تُوَلُّوهُمُ اْلأَدْبَارَ Уларга орқангизни ўгирманг (8/Анфол 15). Бу оят жангда мағлубиятга учрашдан/қочишдан қайтаради. وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ Кечанинг бир қисмида ва саждалар ортидан Уни тасбеҳ айт (50/Қоф 40); яъни намозларнинг охирида. 52/Тур 49-оят وَإِدْبَارَ النُّجُومِ ва وَأَدْبَارَ النُّجُومِ : ва юлдузлар ортидан тарзида ўқилган. إِدْبَار : Зарф ясалган масдардир. Худди مَقْدَمَ الْحَاجِّ ва خُفُوقَ النَّجْمِ каби. أَدْبَار эса кўплик исмдир.
Бу ўзакдан гоҳ фоилнинг, гоҳ мафъулнинг орқаси нуқтаи назаридан сўзлар ясалади. Биринчи қисмга мисол: دَبَرَ فُلاَنٌ : Фалончи орқасини ўгирди; أَمْسِ الدَّابِرُ : Ўтган кун; وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ : Ўтиб кетаётган тунга (74/Муддассир 33). Иккинчи қисмга мисол: : Ўқ нишоннинг орқасига тушди. : Фалончи қавмнинг орқасига ўтди. Аллоҳ буюради: (6/Анъом 45). (70/Маъориж 17). Пайғамбар (сав) ҳам шундай буюрадилар: ” 154. маъносидадир.