د ر ي

دِرَايَة : Бир тур ҳийла билан қўлга киритилган билим. دَرَيْتُهُ وَدَرَيْتُ بِهِ : Уни билдим. دِرْيِةً худди فِطْنَةً ва شِعْرَةً сўзлари кабидир. اِدَّرَيْتُ : Ҳийла билан билдим. Шоир шундай дейди:
وَمَاذَا يَدَّرِي الشُّعَرَاءُ مِنِّي *** وَقَدْ جَاوَزْتُ رَأْسَ اْلأَرْبَعِين -156
156- Шоирлар мендан не ҳийлагарликлар кутмоқдалар;
Ҳолбуки, мен қирқ ёшимдан ошиб бўлганман.
دَرِيَّة : Отиш машқи қилинадиган нишон. Шунингдек, бу сўз; овчининг овни ҳуркитмаслик ва унинг ортига беркиниб овга ўқ отиш/узиш учун тик турғазиб қўядиган туяси маъносини ҳам англатади. مِدْرَى : Қўй шохига айтилади; чунки қўй унинг билан ўзини ҳимоя қилади. مِدْرَى сўзи бу маънодан истиора йўли билан соч тўғриланадиган нарса (тароқ) маъносида ҳам ишлатилади.
Аллоҳ буюради: لاَ تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا : Билмайсиз, эҳтимол, Аллоҳ бундан кейин бирор ишни пайдо қилар (65/Талоқ 1); وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ : Билмайман эҳтимол бу кечикиш сизларни синаш учундир (21/Анбиё 111); مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ : Сиз китоб нималигини билмас эдингиз (42/Шуро 52).
Қуръонда وَمَاأَدْرَاكَ сўзи зикр қилинган ҳар бир жойда унинг ортидан изоҳи берилган. Масалан: وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ _* نَارٌ حَامِيَةٌ Ул чуқурликнинг нима эканини биласанми? * У қизиган оловдир (101/Қориъа 10-11); وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ _* لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ Биласанми, Қадр кечаси нима? * Қадр кечаси минг ойдан яхшироқдир (97/Қадр 2-3).
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ : Биласанми, рўй берадиган қиёмат нима эканини? (69/Ҳаққо 3); ثُمَّ مَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ : Ҳа, жазо куни нима эканини биласанми? (82/Инфитор 18). قُلْ لَوْ شَاء اللّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ : Айтинг: «Агар Аллоҳ хоҳлаганда, мен уни сизларга ўқимас эдим. У ҳам уни сизларга ҳеч қандай тарзда билдирмас эди» (10/Юнус 16). Бу оятда келган أَدْرَاكُمْ феъли دَرَيْتُ ўзагидан келиб чиққан. Агар у دَرَأْتُ ўзагидан бўлганда, оят وَلاَ أَدْرَأْتُكُمُوهُ шаклида ўқилар эди.
Қуръонда وَمَا يُدْرِيكَ сўзи зикр қилинган ҳар бир жойда эса унинг ортидан ҳеч қандай изоҳ берилмаган. Масалан: وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى : Қаердан биласан, эҳтимол у покланар? (80/Абаса 3); وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ : Қаердан биласан, эҳтимол соат (дунёнинг охири) яқиндир (42/Шуро 17). دِرَايَة сўзи Аллоҳ таоло ҳақида ишлатилмайди. Шоирнинг қуйидаги ибораси эса қўпол арабларнинг номуносиб сўзларидандир:
لاَ هُمَّ لاَ أَدْرِي وَأَنْتَ الدَّارِي -157
157- Эй Аллоҳим, мен билмайман; Дори [билувчи] Сенсан.