د ر أ
Д-р-ъ
دَرْء : Икки томондан бирига мойил бўлишдир. قَوَّمْتُ دَرْأَهُ : Унинг эгрилигини тўғриладим; دَرَأْتُ عَنْهُ : Уни ҳимоя қилдим, дейилади. فُلاَنٌ ذُو تَدَرُّئٍ : Фалон кишининг душманларини даф қилишга кучи бор. دَارَأْتُهُ : Уни ҳайдадим. Аллоҳ буюради: وَيَدْرَؤُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ : Ёмонликни яхшилик билан қайтарадилар (13/Раъд 22); وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ : Аёлнинг ҳам тўрт марта Аллоҳни ўз сўзига шоҳид тутиб, эрининг, албатта, ёлғончилардан эканига гувоҳлик бериши ундан азобни қайтаради (24/Нур 8).
Ҳадисда ҳам шундай келган: اِدْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ : Жазоларни шубҳалар билан даф қилинг [Шубҳа бўлган тақдирда жазо қўлламанг]. Бу ҳадис жазонинг қўлланмаслиги учун бир чора излашга ишора қилади. Аллоҳ буюради: قُلْ فَادْرَؤُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ : Айт: "Агар ростгўй бўлсангиз, ўзингиздан ўлимни қайтаринг!" (3/Оли Имрон 168). فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا : Унинг (қотили) ҳақида бир-бирингиз билан тортишган эдингиз (2/Бақара 72).
Бу оятда келган اِدَّارَأْتُمْ феъли تَفَاعَلْتُمْ вазнидадир. Унинг асли تَدَارَأْتُمْ дир. Таҳфиф (енгиллаштириш) учун идғом қилинган; то ҳарфи долга айлантирилган; идғом учун сокин қилинган ва васл алифи келтирилиб اِفَّاعَلْتُمْ вазнида бўлган. Баъзи тилшунослар ادَّارَأْتُمْ феъли اِفْتَعَلْتُمْ вазнида эканини айтганлар; лекин улар бир неча жиҳатдан янглишганлар: Васл алифидан кейин келадиган ҳарф — то; ҳолбуки улар уни дол қилганлар. Иккинчи ҳарфдан кейин келадигани — долдир; улар эса уни то қилганлар. Айнул-феъли саҳиҳ бўлган феълнинг ифтиол тосидан кейинги ҳарф албатта ҳаракатли бўлади; ҳолбуки улар бу ерда уни сокин қилганлар. Улар алифни айнул-феъл ўрнига қўйганлар; ҳолбуки алиф айнул-феъл эмас.
Ҳадисда ҳам шундай келган: اِدْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ : Жазоларни шубҳалар билан даф қилинг [Шубҳа бўлган тақдирда жазо қўлламанг]. Бу ҳадис жазонинг қўлланмаслиги учун бир чора излашга ишора қилади. Аллоҳ буюради: قُلْ فَادْرَؤُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ : Айт: "Агар ростгўй бўлсангиз, ўзингиздан ўлимни қайтаринг!" (3/Оли Имрон 168). فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا : Унинг (қотили) ҳақида бир-бирингиз билан тортишган эдингиз (2/Бақара 72).
Бу оятда келган اِدَّارَأْتُمْ феъли تَفَاعَلْتُمْ вазнидадир. Унинг асли تَدَارَأْتُمْ дир. Таҳфиф (енгиллаштириш) учун идғом қилинган; то ҳарфи долга айлантирилган; идғом учун сокин қилинган ва васл алифи келтирилиб اِفَّاعَلْتُمْ вазнида бўлган. Баъзи тилшунослар ادَّارَأْتُمْ феъли اِفْتَعَلْتُمْ вазнида эканини айтганлар; лекин улар бир неча жиҳатдан янглишганлар: Васл алифидан кейин келадиган ҳарф — то; ҳолбуки улар уни дол қилганлар. Иккинчи ҳарфдан кейин келадигани — долдир; улар эса уни то қилганлар. Айнул-феъли саҳиҳ бўлган феълнинг ифтиол тосидан кейинги ҳарф албатта ҳаракатли бўлади; ҳолбуки улар бу ерда уни сокин қилганлар. Улар алифни айнул-феъл ўрнига қўйганлар; ҳолбуки алиф айнул-феъл эмас.