ش ب ه
Ш-б-ҳ
شِبْه, شَبَه, شَبِيه : Бу сўзнинг асл маъноси — сифат жиҳатидан бўлган ўхшашликдир; ранг, таъм, адолат ва зулм каби. شُبْهَة : Хоҳ моддий, хоҳ маънавий бўлсин, ораларидаги ўхшашлик туфайли, икки нарсадан бирини бошқасидан ажратиб бўлмаслигидир. وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهاً : Бу уларга (дунёдагига) ўхшаш ҳолда берилди (2/Бақара 25); яъни таъм ва ҳақиқат жиҳатидан эмас, ранг жиҳатидан бир қисми бир қисмига ўхшайди.
Баъзилар эса оятни; “етуклик ва мукаммалликда бир-бирига ўхшайди” деб таъвил қилган. Бу сўз; مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍِ : Бир-бирига ўхшайдиган ва ўхшамайдиган (6/Анъом 99), مُتَشَابِهًا : Бир-бирига ўхшаш (6/Анъом 141) шаклида турли шаклларда ўқилган; лекин маънолари бир-бирига яқиндир.
Бу сўз إِنَّ اْلبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا : (Талаб қилинган) бу сигир, бизга чалкаш бўлиб туюлди (2/Бақара 70) оятида ўтган замон музаккар ва ( تَشَّابَهُ ) -асли تَتَشَابَهُ бўлиб идғом бўлган- [музореъ муаннас] шаклида келган. تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ : Қалблари бир-бирига ўхшади (2/Бақара 118); яъни туғён ва жаҳолатда қалблари бир-бирига ўхшади.
هُوَ الَّذِيَ أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ : Сенга Китобни нозил қилган Зот Удир. Унда Китобнинг асоси бўлган аниқ маъноли оятлар бордир, бошқалари эса муташобиҳдир (3/Оли Имрон 7). Муташобиҳул-Қуръон, лафз ёки маъно жиҳатидан бошқасига ўхшаганлиги учун тафсири мушкул бўлган Қуръон ибораларидир. Ислом ҳуқуқшунослари; муташобиҳни, ‘зоҳири, кўзланган маънога далолат қилмайдиган ибора’ деб таъриф қилганлар. Бу масаланинг асли шудир: Оятлар бир-бирлари билан таққосланганда уч қисмга бўлинади: Мутлақ муҳкам, мутлақ муташобиҳ ва бир жиҳатдан муҳкам бошқа жиҳатдан муташобиҳ оятлар. Қисман муташобиҳ бўлганлар ҳам уч қисмга бўлинади: Фақат лафз жиҳатидан муташобиҳ, фақат маъно жиҳатидан муташобиҳ ва ҳар икки жиҳатдан ҳам муташобиҳ оятлар. Лафз жиҳатидан муташобиҳ ҳам икки қисмга бўлинади: Иккинчиси эса мураккаб/бирикмали сўзнинг барчасига қаратилгандир. Бу ҳам уч қисмга бўлинади: Бир қисми сўзни қисқартириш учундир: (4/Нисо 3). (48/Фатҳ 25). Маъно жиҳатидан муташобиҳ: Аллоҳ таолонинг ва қиёматнинг сифатлари бу қисмга киради. Зеро бу сифатларнинг биз учун тасаввур этилиши мумкин эмас. Чунки ҳис қила олмайдиганимиз ёки ҳис қиладиганимиз нарсалар турига кирмайдиган нарсанинг сурати ҳам ичимизда шаклланмайди. Ҳам лафз, ҳам маъно жиҳатидан бўлган муташобиҳ беш қисмга бўлинади: (9/Тавба 5). (4/Нисо 3) (3/Оли Имрон 102). (9/Тавба 37). Арабларнинг жоҳилият давридаги одатларини билмаганлар бу оятларни таъвил қилишлари қийиндир. 5- Қилинган ишнинг саҳиҳ ёки фосид бўлиш шартлари жиҳатидан; намоз ва никоҳ каби. Ал-Асамм эса, муҳкам — таъвилида фикр бирлигига келинган, муташобиҳ эса ихтилоф қилинган оятлар эканини айтади. Барча муташобиҳлар уч қисмга бўлинади: Бир қисмининг билиниши имконсиздир. Қиёматнинг ва доббатул-арднинг пайдо бўлиш вақтлари ҳамда доббатул-арднинг кайфияти ва шунга ўхшаш нарсалар каби. Бир қисмини эса инсонларнинг билиш имконлари бордир. Ғариб лафзлар ва мужмал ҳукмлар каби. Бошқа бир қисми эса юқоридаги икки қисм ўртасида бориб келади. Бу қисмга кирадиган масалаларнинг ҳақиқатларини, фақат илмда чуқурлик соҳиби бўлганларгина билишлари мумкин, уларнинг даражасида бўлмаганлар эса уларни билмайдилар. .” Пайғамбарнинг Абдуллоҳ ибн Аббос ҳақида ҳам шунга ўхшаш сўзи бордир. (3/Оли Имрон 7) оят ибораси билан ҳам бирлаштиришнинг жоиз экани; уларнинг ҳар бирининг ҳам юқоридаги изоҳлар доирасида турлича маъноси бўлгани маълум бўлади. : (4/Нисо 157); яъни ўлдирилган киши Ҳазрат Исо деб гумон қилганларга, у эмиш каби кўрсатилди.
Баъзилар эса оятни; “етуклик ва мукаммалликда бир-бирига ўхшайди” деб таъвил қилган. Бу сўз; مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍِ : Бир-бирига ўхшайдиган ва ўхшамайдиган (6/Анъом 99), مُتَشَابِهًا : Бир-бирига ўхшаш (6/Анъом 141) шаклида турли шаклларда ўқилган; лекин маънолари бир-бирига яқиндир.
Бу сўз إِنَّ اْلبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا : (Талаб қилинган) бу сигир, бизга чалкаш бўлиб туюлди (2/Бақара 70) оятида ўтган замон музаккар ва ( تَشَّابَهُ ) -асли تَتَشَابَهُ бўлиб идғом бўлган- [музореъ муаннас] шаклида келган. تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ : Қалблари бир-бирига ўхшади (2/Бақара 118); яъни туғён ва жаҳолатда қалблари бир-бирига ўхшади.
هُوَ الَّذِيَ أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ : Сенга Китобни нозил қилган Зот Удир. Унда Китобнинг асоси бўлган аниқ маъноли оятлар бордир, бошқалари эса муташобиҳдир (3/Оли Имрон 7). Муташобиҳул-Қуръон, лафз ёки маъно жиҳатидан бошқасига ўхшаганлиги учун тафсири мушкул бўлган Қуръон ибораларидир. Ислом ҳуқуқшунослари; муташобиҳни, ‘зоҳири, кўзланган маънога далолат қилмайдиган ибора’ деб таъриф қилганлар. Бу масаланинг асли шудир: Оятлар бир-бирлари билан таққосланганда уч қисмга бўлинади: Мутлақ муҳкам, мутлақ муташобиҳ ва бир жиҳатдан муҳкам бошқа жиҳатдан муташобиҳ оятлар. Қисман муташобиҳ бўлганлар ҳам уч қисмга бўлинади: Фақат лафз жиҳатидан муташобиҳ, фақат маъно жиҳатидан муташобиҳ ва ҳар икки жиҳатдан ҳам муташобиҳ оятлар. Лафз жиҳатидан муташобиҳ ҳам икки қисмга бўлинади: Иккинчиси эса мураккаб/бирикмали сўзнинг барчасига қаратилгандир. Бу ҳам уч қисмга бўлинади: Бир қисми сўзни қисқартириш учундир: (4/Нисо 3). (48/Фатҳ 25). Маъно жиҳатидан муташобиҳ: Аллоҳ таолонинг ва қиёматнинг сифатлари бу қисмга киради. Зеро бу сифатларнинг биз учун тасаввур этилиши мумкин эмас. Чунки ҳис қила олмайдиганимиз ёки ҳис қиладиганимиз нарсалар турига кирмайдиган нарсанинг сурати ҳам ичимизда шаклланмайди. Ҳам лафз, ҳам маъно жиҳатидан бўлган муташобиҳ беш қисмга бўлинади: (9/Тавба 5). (4/Нисо 3) (3/Оли Имрон 102). (9/Тавба 37). Арабларнинг жоҳилият давридаги одатларини билмаганлар бу оятларни таъвил қилишлари қийиндир. 5- Қилинган ишнинг саҳиҳ ёки фосид бўлиш шартлари жиҳатидан; намоз ва никоҳ каби. Ал-Асамм эса, муҳкам — таъвилида фикр бирлигига келинган, муташобиҳ эса ихтилоф қилинган оятлар эканини айтади. Барча муташобиҳлар уч қисмга бўлинади: Бир қисмининг билиниши имконсиздир. Қиёматнинг ва доббатул-арднинг пайдо бўлиш вақтлари ҳамда доббатул-арднинг кайфияти ва шунга ўхшаш нарсалар каби. Бир қисмини эса инсонларнинг билиш имконлари бордир. Ғариб лафзлар ва мужмал ҳукмлар каби. Бошқа бир қисми эса юқоридаги икки қисм ўртасида бориб келади. Бу қисмга кирадиган масалаларнинг ҳақиқатларини, фақат илмда чуқурлик соҳиби бўлганларгина билишлари мумкин, уларнинг даражасида бўлмаганлар эса уларни билмайдилар. .” Пайғамбарнинг Абдуллоҳ ибн Аббос ҳақида ҳам шунга ўхшаш сўзи бордир. (3/Оли Имрон 7) оят ибораси билан ҳам бирлаштиришнинг жоиз экани; уларнинг ҳар бирининг ҳам юқоридаги изоҳлар доирасида турлича маъноси бўлгани маълум бўлади. : (4/Нисо 157); яъни ўлдирилган киши Ҳазрат Исо деб гумон қилганларга, у эмиш каби кўрсатилди.