ش ك ل

Ҳайъат/кўриниш ва шаклий ўхшашликка مُشَاكَلَة ; жинсдаги ўхшашликка نِدّ ; кайфият/сифат борасидаги ўхшашликка эса شَبَه дейилади. Аллоҳ буюради: وَآَخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ : Унга ўхшаш яна бошқалари ҳам бордир (38/Сод 58); яъни шакл ва кўрсатган таъсири жиҳатидан унга ўхшайди.
Баъзиларга кўра شِكْل сўзи دَلّ /роҳат маъносидадир. Аммо ҳақиқатда унинг маъноси — йўл/юриш-туришда бир-бирига ўхшаш икки киши ўртасидаги ошнолик/дўстликдир. Шу маънодан шундай дейилган: النَّاسُ أَشْكَالٌ وَأُلاَّفٌ : Одамлар бир-бирларига ўхшайдилар ва бир-бирлари билан ошно бўладилар.
مُشَاكَلَة сўзининг асли 'туяни боғлаш' маъносидаги شَكْل дан келиб чиққан. شَكَلْتُ الدَّابَّةَ /Туяни боғладим, дейилади. Ўзи воситасида боғланадиган нарсага شِكَال дейилади. Шу маънодан شَكَلْتُ الْكِتَابَ /Китобга нуқта ва ҳаракат қўйдим, деган сўз истиора қилинган. Бу قَيَّدْتُ الْكِتَابَ сўзи билан бир хил маънодадир.
Ҳайвоннинг олд ва орқа оёқларидан — худди боғич каби — фақат биттасида оқлик бўлганда دَابَّةٌ بِهَا شِكَالٌ дейилади. قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ : Айтгин: ҳар ким ўз шокиласига кўра амал қилади (17/Исро 84); яъни ўзини боғлаб турган хулқ-атворига/характерига кўра. Дарҳақиқат, аз-Зариъа ило Макорими-ш-Шариъа номли асаримда ҳам таъкидлаганимдек, характер инсон устида маълум ҳукмронликка эга. Пайғамбар (сав) ҳам бу ҳақда шундай баён этганлар: كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ : Ҳар ким нима учун яратилган бўлса, ўшани осон қилади.
أَشْكَلَة : инсонни боғлаб қўядиган эҳтиёждир. Истиора йўли билан الإِشْكَالُ فِي اْلأَمْرِ /