ش د د

شَدّ : Мустаҳкам тугун. شَدَدْتُ الشَّيْءَ : Бир нарсанинг тугунини мустаҳкамладим, дейилади: نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ : Биз уларни яратдик, аъзоларини маҳкам боғладик (76/Инсон 28); حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ : Уларни босиб, тор-мор қилганингизда, боғични маҳкам боғланглар (47/Муҳаммад 4).
شِدَّة сўзи; ақд, бадан, нафсий кучлар ва азоб билан боғлиқ ҳолда ишлатилади: وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً : Улар куч жиҳатидан булардан кўра шиддатлироқ/зўрроқ эдилар (35/Фотир 44); عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى : Уни шиддатли/қаттиқ қувватларга эга бўлган зот таълим берди (53/Нажм 5); яъни Жаброил (а.с.) таълим берди.
عَلَيْهَا مَلاَئِكَةٌ غِلاَظٌ شِدَادٌ : Ўша олов устида жуда дағал, жуда шиддатли/қаттиқ фаришталар бордир (66/Таҳрим 6); بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ : Уларнинг ўз ораларидаги жанглари шиддатлидир/қаттиқдир (59/Ҳашр 14); فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ : Уни ўша шиддатли азоб ичига ташланглар (50/Қоф 26).
شَدِيد ва مُتَشَدِّد , бахил маъносидадир: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ : Ҳақиқатан у, молга бўлган муҳаббати туфайли шадиддир/бахилдир (100/Одиёт 8). Оятда келган شَدِيدٌ сўзи, мафъул маъносида бўлиши мумкин; гўё у боғлангандир; худди غُلَّ عَنِ الاَفْضَالِ /Яхшилик қилишдан боғлангандир, дейилгани каби. Мана бу оят шу маънодадир: وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ : Яҳудийлар “Аллоҳнинг қўли боғлангандир (Аллоҳ бахилдир)” дедилар. Ўзларининг қўллари боғланди (5/Моида 64). Бу сўз фоил маъносида ҳам бўлиши мумкин. Бунга кўра муташаддид/қаттиқ киши, гўё пул ҳамёнини маҳкам боғлаб қўйгандек бўлади.
حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً : Ниҳоят камолот ёшига етганида ва қирқ ёшга тўлганида (46/Аҳқоф 15) оятида шунга ишора бордир: Инсон қирқ ёшга етганида, эга бўлган хулқлари шу қадар кучаядики, энди уларни ўзгартиришга деярли кучи етмай қолади. Шоир ҳам бу масалага нақадар гўзал диққат қаратган!:
إِذَا الْمَرْءُ وَافَى اْلأَرْبَعِينَ وَلَمْ يَكُنْ -260
*** لَهُ دُونَ مَا يَهْوَى حَيَاءٌ وَلاَ سِتْرُ
فَدَعْهُ وَلاَ تَنْفَسْ عَلَيْهِ الَّذِي مَضَى *** وَإِنْ جَرَّ أَسْبَابَ الْحَيَاةِ لَهُ الْعُمْرُ -261
260- Агар инсон қирқини тўлдирса-ю,
Нафсий орзулари олдида ҳаё пардаси бўлмаса,
261- Уни қўй ва бошидан кечганини унга раво кўрма;
Умр унга ҳаётнинг барча имкониятларини тортиб келтирса ҳам.
Киши югурганида, شَدَّ فُلاَنٌ وَاشْتَدَّ дейилади.
Бу сўз, شَدَّ حِزَامَهُ لِلْعَدْوِ /Югуриш учун белбоғини боғлади, сўзидан олинган бўлиши мумкин. Худди, югуриш учун кийимини ечиб ташлаганида; أَلْقَى ثِيَابَهُ дейилгани каби.
Худди шу сўзнинг اِشْتَدَّتِ الرِّيحُ /Шамол кучайди, сўзидан олинган бўлиш эҳтимоли ҳам мавжуддир.
Аллоҳ буюради: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ : Роббиларини инкор этганларнинг амаллари, бўронли кунда, шамол шиддат билан учириб юборган кулга ўхшайди (14/Иброҳим 18).