ش ع ر
Ш-ъ-р
شَعْر [қил/тук/соч], маълумдир; кўплиги أَشْعَار дир: وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا : Жунларидан, юнгларидан ва қилларидан (16/Наҳл 80). شَعَرْتُ : Қилга/сочга тегдим. شَعَرْتُ كَذَا ибораси шу маънодан истиора қилинган. Яъни, нозиклик борасида худди қилга тегиш каби бўлган бир билимни қўлга киритдим.
Шоирга شَاعِر дейилиши ҳам, унинг ўткир зеҳни ва нозик билими сабабидандир. Ўзак жиҳатидан شِعْر сўзи, арабларнинг; لَيْتَ شِعْرِي сўзларида, нозик билимнинг исмидир. Лекин кейинчалик урфда вазнли, қофияли сўзга исм бўлди. شَاعِر сўзи эса шеър санъатида ихтисос эгаси бўлган кишига айтилади.
بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ : Балки, уни ўзи тўқиб олгандир; балки, у шоирдир (21/Анбиё 5); وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُوا آَلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ : Мажнун бир шоир учун бизлар илоҳларимизни тарк қиламизми? – дейдилар (37/Соффат 36); أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ : Ёки: “У бир шоирдир, замон ҳалокати унга етишини кутамиз”, – дейдиларми? (52/Тур 30).
Кўп муфассирлар бу оятларда Аллоҳ таоло кофирлардан ҳикоя қилган сўзларни, уларнинг Пайғамбарни (сав) вазнли ва қофияли шеър келтиришда айблашлари деб талқин қилдилар. Ҳатто, вазнли сўзга ўхшайдиган қуйидаги ва шунга ўхшаш оятларнинг барчасини таъвил қилганлар [мазкур оятлар шеър эмаслигини исботлашга уринганлар]: وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ : Ҳовузлардек (кенг) лаганлар, мустаҳкам қозонлар (34/Сабаъ 13); تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ : Абу Лаҳабнинг икки қўли қурисин (111/Масад 1).
Лекин баъзи муҳаққиқлар қуйидаги фарқли фикрни ўртага ташлаганлар: Кофирлар мазкур сўзлари билан буни назарда тутмаганлар. Зеро Қуръоннинг сўзларидан, унинг шеър услубида эмаслиги очиқ-ойдин англашилади. Балоғат соҳиби бўлган арабларни қўйиб турайлик, ҳатто фасиҳ гапира олмайдиган ажамлар ҳам буни фарқлайдилар. Аслида кофирлар бу сўзлари билан Пайғамбарни (сав) ёлғончиликда айблаганлар. Чунки ёлғон бўлган нарса, шеър деб айтилади.
Шоирга ҳам козиб/ёлғончи дейилади. Ҳатто, баъзилар ёлғон далилларни, شِعْرِيَّة /шеърга оид деб номлаганлар. Мана шунинг учун Аллоҳ таоло шоирларнинг умумини шундай сифатлаган: وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ : Шоирларга фақат йўлдан озганлар эргашади (26/Шуъаро 224) суранинг охиригача. Шеър ёлғоннинг маркази бўлгани учун; “шеърнинг энг гўзали энг ёлғон бўлганидир” дейилган. Бир қисм ҳукамо шундай деганлар: Ростгўй ҳеч бир диндорнинг шеърида ғалати нарсалар айтгани кўрилмаган.
مَشَاعِر : сезгилардир. وَأَنْتُمْ لاَ تَشْعُرُونَ : Сизлар сезмаган ҳолда бўласизлар (49/Ҳужурот 2) ояти ва унга ўхшашларнинг маъноси шудир: “Сизлар уни сезгиларингиз билан идрок эта олмайсизлар.” Агар لاَيَشْعُرُونَ иборасининг келган оятларининг кўпида لاَيَعْقِلُونَ дейилганда маъно тўғри бўлмас эди. Зеро ҳис қилиб бўлмайдиган кўп нарса ақл билан идрок этилиши мумкин.
مَشَاعِرُ الْحَجِّ : ҳажнинг сезгилар билан кўриладиган нишоналаридир. Бирлиги, مَشْعَر шаклида келади. شَعَائِرُ الْحَجِّ ҳам дейилади. Бунинг бирлиги эса شَعِيرَة дир. Аллоҳ буюради: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ : Мана шундай. Кимки Аллоҳнинг шаоирини улуғласа, шубҳа йўқки, бу — қалбларнинг тақвосидандир (22/Ҳаж 32); فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ : Машъар ул-Ҳаромда Аллоҳни зикр қилинглар (2/Бақара 198); لاَ تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ : Аллоҳнинг белгиларига ҳурматсизлик қилманг (5/Моида 2); яъни Аллоҳнинг уйига ҳадя қилинадиган нарсаларга. Унга бу исмнинг берилиши, темир билан қон чиқарилиш йўли билан унга нишон қўйилгани сабабидандир.
شِعَار , шаър/қилларга тегиб тургани сабабли бадан устидаги кийимга, шунингдек, инсоннинг урушда ўз нафсига ҳис қилдирган, яъни ўргатган нарсасига ҳам айтилади. أَشْعَرَهُ الْحُبُّ /Ишқ уни ўраб олди сўзи, أَلْبَسَهُ кабидир. أَشْعَر , сочи узун бўлганга ва оёқлар томон осилиб тушган сочга айтилади. دَاهِيَةٌ شَعْرَاءُ /Катта фалокат сўзи, دَاهِيَةٌ وَبْرَاءُ сўзи кабидир. Ит пашшасига شَعْرَاء дейилади, чунки у итнинг қиллари орасидан ажралмайди. شَعِير /Арпа: маълум донадир. شِعْرَى : Бир юлдуз исмидир. Бу юлдузга бир қатор одамлар сиғингани учун ушбу оятда алоҳида зикр қилинган: وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى : Шеъро (юлдузи)нинг Роббиси Унинг Ўзидир (53/Нажм 49).
Шоирга شَاعِر дейилиши ҳам, унинг ўткир зеҳни ва нозик билими сабабидандир. Ўзак жиҳатидан شِعْر сўзи, арабларнинг; لَيْتَ شِعْرِي сўзларида, нозик билимнинг исмидир. Лекин кейинчалик урфда вазнли, қофияли сўзга исм бўлди. شَاعِر сўзи эса шеър санъатида ихтисос эгаси бўлган кишига айтилади.
بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ : Балки, уни ўзи тўқиб олгандир; балки, у шоирдир (21/Анбиё 5); وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُوا آَلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ : Мажнун бир шоир учун бизлар илоҳларимизни тарк қиламизми? – дейдилар (37/Соффат 36); أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ : Ёки: “У бир шоирдир, замон ҳалокати унга етишини кутамиз”, – дейдиларми? (52/Тур 30).
Кўп муфассирлар бу оятларда Аллоҳ таоло кофирлардан ҳикоя қилган сўзларни, уларнинг Пайғамбарни (сав) вазнли ва қофияли шеър келтиришда айблашлари деб талқин қилдилар. Ҳатто, вазнли сўзга ўхшайдиган қуйидаги ва шунга ўхшаш оятларнинг барчасини таъвил қилганлар [мазкур оятлар шеър эмаслигини исботлашга уринганлар]: وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ : Ҳовузлардек (кенг) лаганлар, мустаҳкам қозонлар (34/Сабаъ 13); تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ : Абу Лаҳабнинг икки қўли қурисин (111/Масад 1).
Лекин баъзи муҳаққиқлар қуйидаги фарқли фикрни ўртага ташлаганлар: Кофирлар мазкур сўзлари билан буни назарда тутмаганлар. Зеро Қуръоннинг сўзларидан, унинг шеър услубида эмаслиги очиқ-ойдин англашилади. Балоғат соҳиби бўлган арабларни қўйиб турайлик, ҳатто фасиҳ гапира олмайдиган ажамлар ҳам буни фарқлайдилар. Аслида кофирлар бу сўзлари билан Пайғамбарни (сав) ёлғончиликда айблаганлар. Чунки ёлғон бўлган нарса, шеър деб айтилади.
Шоирга ҳам козиб/ёлғончи дейилади. Ҳатто, баъзилар ёлғон далилларни, شِعْرِيَّة /шеърга оид деб номлаганлар. Мана шунинг учун Аллоҳ таоло шоирларнинг умумини шундай сифатлаган: وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ : Шоирларга фақат йўлдан озганлар эргашади (26/Шуъаро 224) суранинг охиригача. Шеър ёлғоннинг маркази бўлгани учун; “шеърнинг энг гўзали энг ёлғон бўлганидир” дейилган. Бир қисм ҳукамо шундай деганлар: Ростгўй ҳеч бир диндорнинг шеърида ғалати нарсалар айтгани кўрилмаган.
مَشَاعِر : сезгилардир. وَأَنْتُمْ لاَ تَشْعُرُونَ : Сизлар сезмаган ҳолда бўласизлар (49/Ҳужурот 2) ояти ва унга ўхшашларнинг маъноси шудир: “Сизлар уни сезгиларингиз билан идрок эта олмайсизлар.” Агар لاَيَشْعُرُونَ иборасининг келган оятларининг кўпида لاَيَعْقِلُونَ дейилганда маъно тўғри бўлмас эди. Зеро ҳис қилиб бўлмайдиган кўп нарса ақл билан идрок этилиши мумкин.
مَشَاعِرُ الْحَجِّ : ҳажнинг сезгилар билан кўриладиган нишоналаридир. Бирлиги, مَشْعَر шаклида келади. شَعَائِرُ الْحَجِّ ҳам дейилади. Бунинг бирлиги эса شَعِيرَة дир. Аллоҳ буюради: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ : Мана шундай. Кимки Аллоҳнинг шаоирини улуғласа, шубҳа йўқки, бу — қалбларнинг тақвосидандир (22/Ҳаж 32); فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ : Машъар ул-Ҳаромда Аллоҳни зикр қилинглар (2/Бақара 198); لاَ تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ : Аллоҳнинг белгиларига ҳурматсизлик қилманг (5/Моида 2); яъни Аллоҳнинг уйига ҳадя қилинадиган нарсаларга. Унга бу исмнинг берилиши, темир билан қон чиқарилиш йўли билан унга нишон қўйилгани сабабидандир.
شِعَار , шаър/қилларга тегиб тургани сабабли бадан устидаги кийимга, шунингдек, инсоннинг урушда ўз нафсига ҳис қилдирган, яъни ўргатган нарсасига ҳам айтилади. أَشْعَرَهُ الْحُبُّ /Ишқ уни ўраб олди сўзи, أَلْبَسَهُ кабидир. أَشْعَر , сочи узун бўлганга ва оёқлар томон осилиб тушган сочга айтилади. دَاهِيَةٌ شَعْرَاءُ /Катта фалокат сўзи, دَاهِيَةٌ وَبْرَاءُ сўзи кабидир. Ит пашшасига شَعْرَاء дейилади, чунки у итнинг қиллари орасидан ажралмайди. شَعِير /Арпа: маълум донадир. شِعْرَى : Бир юлдуз исмидир. Бу юлдузга бир қатор одамлар сиғингани учун ушбу оятда алоҳида зикр қилинган: وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى : Шеъро (юлдузи)нинг Роббиси Унинг Ўзидир (53/Нажм 49).