ق ل ل
Қ-л-л
قِلَّة ва كَثْرَة сўзлари сонларда ишлатилади ва озлик ҳамда кўплик маъносини англатади. Худди عِظَم катталик ва صِغَر кичиклик сўзлари жисмларни таърифлашда ишлатилгани каби. Бундан ташқари, ҳам كَثْرَة ва عِظَم , ҳам قِلَّة ва صِغَر сўзлари истиора йўли билан бошқа нарса учун ҳам ишлатилади.
Аллоҳ буюради: ثُمَّ لاَ يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلاَّ قَلِيلاً Сўнгра сиз билан у ерда оз бир вақтдан ортиқ қўшни бўла олмайдилар (33/Аҳзоб 60), яъни: қисқа бир вақт. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзлари ҳам шу маънога келади: قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَلِيلاً Кечанинг бир озини мустасно қилиб, кечаси намозга туринг (73/Муззаммил 2); وَإِذًا لاَ تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَلِيلاً У ҳолда ҳам фақат жуда оз фойдаландириласизлар (33/Аҳзоб 16); نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً Биз уларни бир оз баҳраманд қиламиз (31/Луқмон 24); وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلاَّ قَلِيلاً Агар улар сизлар билан бирга бўлганларида, жуда оздан бошқа жанг қилмас эдилар (33/Аҳзоб 20), яъни, фақат оз бир жанг қилар эдилар.
وَلاَ تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً Ичларидан жуда ози мустасно, доимо улардан хиёнат кўрасиз (5/Моида 13), яъни: улардан кичик бир тоифа.
Ушбу оятлар ҳам шу маънога ишора қилади:
اِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً (8/Анфол 43); (8/Анфол 44). Баъзан, киноя йўли билан ишлатилган озлик, зиллат маъносида ишлатилади. Шоирнинг бу борадаги ушбу сўзи бир ўлчов сифатида қабул қилиниши мумкин: . (7/Аъроф 86). Озлик, баъзан, киноя йўли билан иззатни ифодалаш учун ҳам ишлатилади. Ушбу оятлар бу борада ўлчов сифатида қабул қилинган: (34/Сабаъ 13); қоидасига кўра шундайдир. иборасидан мустасно қилинган бир бўлиши мумкин. Бу ҳолда, оятнинг маъноси: , деган маънога келади. (4/Нисо 77) деган сўзи ҳам шу маънодадир. дейилади. Шунинг учун, инкордан истисно қилиш мумкин бўлганидек, бундан ҳам истисно қилиш мумкин. Масалан, шундай дейилади: (69/Ҳаққо 41) деган сўзи ҳам шу маънода тушунтирилган. Баъзилар эса, бу оятнинг тушунтириши: , шаклида, дейдилар. (12/Юсуф 106) оятида ишора қилинган иқрор/қабул қилиш ва юзаки/умумий танишдир. , ибораси, унинг юкини оз яъни, енгил топдим деганидир. Бу, ё ҳукм жиҳатидан шундай топилган бўлиши мумкин, ёки унинг кучи кўпроқ эканига ишора қилади. , деган сўз кабидир. (7/Аъроф 57), яъни: Уни кўтардим, унинг кучига кўра, ўзини оз топдим. деганидир.
Аллоҳ буюради: ثُمَّ لاَ يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلاَّ قَلِيلاً Сўнгра сиз билан у ерда оз бир вақтдан ортиқ қўшни бўла олмайдилар (33/Аҳзоб 60), яъни: қисқа бир вақт. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзлари ҳам шу маънога келади: قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَلِيلاً Кечанинг бир озини мустасно қилиб, кечаси намозга туринг (73/Муззаммил 2); وَإِذًا لاَ تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَلِيلاً У ҳолда ҳам фақат жуда оз фойдаландириласизлар (33/Аҳзоб 16); نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً Биз уларни бир оз баҳраманд қиламиз (31/Луқмон 24); وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلاَّ قَلِيلاً Агар улар сизлар билан бирга бўлганларида, жуда оздан бошқа жанг қилмас эдилар (33/Аҳзоб 20), яъни, фақат оз бир жанг қилар эдилар.
وَلاَ تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً Ичларидан жуда ози мустасно, доимо улардан хиёнат кўрасиз (5/Моида 13), яъни: улардан кичик бир тоифа.
Ушбу оятлар ҳам шу маънога ишора қилади:
اِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً (8/Анфол 43); (8/Анфол 44). Баъзан, киноя йўли билан ишлатилган озлик, зиллат маъносида ишлатилади. Шоирнинг бу борадаги ушбу сўзи бир ўлчов сифатида қабул қилиниши мумкин: . (7/Аъроф 86). Озлик, баъзан, киноя йўли билан иззатни ифодалаш учун ҳам ишлатилади. Ушбу оятлар бу борада ўлчов сифатида қабул қилинган: (34/Сабаъ 13); қоидасига кўра шундайдир. иборасидан мустасно қилинган бир бўлиши мумкин. Бу ҳолда, оятнинг маъноси: , деган маънога келади. (4/Нисо 77) деган сўзи ҳам шу маънодадир. дейилади. Шунинг учун, инкордан истисно қилиш мумкин бўлганидек, бундан ҳам истисно қилиш мумкин. Масалан, шундай дейилади: (69/Ҳаққо 41) деган сўзи ҳам шу маънода тушунтирилган. Баъзилар эса, бу оятнинг тушунтириши: , шаклида, дейдилар. (12/Юсуф 106) оятида ишора қилинган иқрор/қабул қилиш ва юзаки/умумий танишдир. , ибораси, унинг юкини оз яъни, енгил топдим деганидир. Бу, ё ҳукм жиҳатидан шундай топилган бўлиши мумкин, ёки унинг кучи кўпроқ эканига ишора қилади. , деган сўз кабидир. (7/Аъроф 57), яъни: Уни кўтардим, унинг кучига кўра, ўзини оз топдим. деганидир.