ق ن ع
Қ-н-ъ
قَنَاعَة сўзи, эҳтиёж сезилган нарсаларнинг энг озига рози бўлиш деганидир. Бу маънога келувчи икки шакли бордир. Бири, قَنِعَ يَقْنَعُ قَنَاعَةً وقَنَعَانًا шаклида бўлиб, мамнун бўлиш, рози бўлиш деганидир. Иккинчиси эса, قَنَعَ يَقْنَعُ قُنُوعًا шаклида бўлиб, бирор нарсани сўраш/тилаш маъносини билдиради. Аллоҳ буюради: فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ …Ёнбошлари ерга ётган вақтда улардан енглар, қаноат қилиб сўрамаганга ҳам, сўраганга ҳам едиринглар (22/Ҳаж 36).
Баъзилар шундай дейди: Бу оятдаги الْقَانِعَ сўзи — тиланувчи, лекин тиланишда исрор қилмайдиган ва ўзидан келган нарсага рози бўладиган кишидир.
Шоир шундай дейди:
لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيُغْنِي مَفَاقِرَهُ أَعَفَّ مِنَ الْقَنُوعِ -372
372- Кишининг моли ишини битиради ва тўғрилайди
Белини. Бу қаноаткордан кўра орлироқдир.
أَقْنَعَ رَأْسَهُ ибораси, бошини кўтарди деганидир. Аллоҳ буюради: مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ У кун, бошларини кўтариб югурадилар (14/Иброҳим 43). Баъзилар, бу сўзнинг асли, киши ўзи билан бошини ёпадиган нарса деган маънодаги قِنَِاع ўзагидан келади, дейдилар. Шундай экан, бу ердаги قَنِعَ феъли, фақирлигини яшириш учун ниқоб кийган, деганидир. Бу худди خَفِيَ феълининг خَفَاء ’ни кийиш (яшириниш) маъносида ишлатилиши кабидир. Дарҳақиқат قَنَعَ феъли, ниқобини ечиб бошини очган ҳолда тиланишни; خَفَى феъли эса, ўзини яширадиган нарсани олиб ташлашни билдиради.
Қаноат ҳақидаги сўзлардан бири رَجُلٌ مَقْنَعٌ يُقْنَعُ بِهِ иборасидир, яъни инсоннинг қаноат ҳосил қилишини таъминловчи, ўзи билан қаноат қилинадиган одам деганидир. Бу مَقْنَعٌ сифатининг кўплиги, مَقَانِعُ шаклидадир. Шу маънода шоир шундай дейди:
شُهُودِي عَلَى لَيْلَى عُدُولٌ مَقَانِعُ -373
373- Лайло ҳақидаги гувоҳларим одил, қаноат ҳосил қилдирувчи [ҳам эмасдир].
تَقَنَّعَتِ الْمَرْأَةُ аёл юзига ниқоб тортди ва дубулға кийган одам учун ҳам аёлнинг юзига ниқоб тортишига ўхшатиш йўли билан تَقَنَّعَ الرَّجُلُ дейилади. Шунингдек, قَنَّعْتُ رَاْسَهُ بِالسَّيْفِ وَالسَّوْطِ Унинг бошини қилич ва қамчи билан ёпдим иборалари ҳам قِنَاع ўзагидан келади.
Баъзилар шундай дейди: Бу оятдаги الْقَانِعَ сўзи — тиланувчи, лекин тиланишда исрор қилмайдиган ва ўзидан келган нарсага рози бўладиган кишидир.
Шоир шундай дейди:
لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيُغْنِي مَفَاقِرَهُ أَعَفَّ مِنَ الْقَنُوعِ -372
372- Кишининг моли ишини битиради ва тўғрилайди
Белини. Бу қаноаткордан кўра орлироқдир.
أَقْنَعَ رَأْسَهُ ибораси, бошини кўтарди деганидир. Аллоҳ буюради: مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ У кун, бошларини кўтариб югурадилар (14/Иброҳим 43). Баъзилар, бу сўзнинг асли, киши ўзи билан бошини ёпадиган нарса деган маънодаги قِنَِاع ўзагидан келади, дейдилар. Шундай экан, бу ердаги قَنِعَ феъли, фақирлигини яшириш учун ниқоб кийган, деганидир. Бу худди خَفِيَ феълининг خَفَاء ’ни кийиш (яшириниш) маъносида ишлатилиши кабидир. Дарҳақиқат قَنَعَ феъли, ниқобини ечиб бошини очган ҳолда тиланишни; خَفَى феъли эса, ўзини яширадиган нарсани олиб ташлашни билдиради.
Қаноат ҳақидаги сўзлардан бири رَجُلٌ مَقْنَعٌ يُقْنَعُ بِهِ иборасидир, яъни инсоннинг қаноат ҳосил қилишини таъминловчи, ўзи билан қаноат қилинадиган одам деганидир. Бу مَقْنَعٌ сифатининг кўплиги, مَقَانِعُ шаклидадир. Шу маънода шоир шундай дейди:
شُهُودِي عَلَى لَيْلَى عُدُولٌ مَقَانِعُ -373
373- Лайло ҳақидаги гувоҳларим одил, қаноат ҳосил қилдирувчи [ҳам эмасдир].
تَقَنَّعَتِ الْمَرْأَةُ аёл юзига ниқоб тортди ва дубулға кийган одам учун ҳам аёлнинг юзига ниқоб тортишига ўхшатиш йўли билан تَقَنَّعَ الرَّجُلُ дейилади. Шунингдек, قَنَّعْتُ رَاْسَهُ بِالسَّيْفِ وَالسَّوْطِ Унинг бошини қилич ва қамчи билан ёпдим иборалари ҳам قِنَاع ўзагидан келади.