ج ب ر
Ж-б-р
جَبْر аслида бир нарсани куч ишлатиш йўли билан тузатишдир. Шу маънода جَبَرْتُهُ فَانْجَبَر ва اِجْتَبَرَ дейилади; جَبَرْتُهُ فَجَبَرَ дейилиши ҳам бор. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
88- قَدْ جَبَرَ الدِّينَ اْلإلَهُ فَجَبَرَ
88- Илоҳ динни тузатди, у эса тузалди.
Бу тилшуносларнинг кўпчилигининг фикридир. Баъзилар эса шундай дейди: فَجَبَرَ сўзи инфиол қолипидан келган калима эмас, балки феъл қолипида келган ва уни такрорлаган. Биринчиси билан ислоҳни бошлаганига, иккинчиси билан эса уни тугатганига эътиборни қаратган. Бу: Динни тузатишни ирода қилди ва дарҳол унга киришиб, тузатишни якунлади, дейилиши кабидир. Чунки فَعَلَ қолипи гоҳ бир ишга киришишни, гоҳ уни тугатишни ифодалаш учун ишлатилади. فَجَبَرَ بَعْدَ اْلأَكْلِ ё ҳаракат ва ҳаддан ошиш назарда тутилгани учун айтилади, ёки تَكَلُّفзўр бериш маъноси назарда тутилиб айтилади. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
89- تَجَبَّرَ بَعْدَ الأكْلِ فَهُوَ نَمِيصُ
89- Емакдан сўнг кўп ҳаракат қилди, энди у бир қил каби ингичкадир.
جَبْر калимаси гоҳида соф маънода тузатиш учун ишлатилади. Ҳазрат Алининг: يَا جَابِرَ كُلِّ كَسِيرٍ، وَيَا مُسْهِلَ كُلِّ عَسِيرٍ Эй ҳар кўнгли синиқнинг кўнглини тузатувчи! Эй ҳар бир танг аҳволда қолганнинг ишини осонлаштирувчи! деган сўзи кабидир. Нон учун جَابِرُ بْنُ حَبَّة инсоннинг белини тиклайдиган дон ўғли дейилиши ҳам шу хусусиятидандир. Гоҳида эса соф маънодаги эгаллаб олиш ва ҳукмронлик учун ишлатилади.
Пайғамбарнинг (сав): لاَجَبْرَ وَلاَ تَفْوِيضَ Ҳеч қандай жабр йўқ; ҳеч қандай тафвиз ҳам йўқ деган сўзи кабидир. Ҳисобда (математикада) جَبْر тузатилиши исталган нарсани тузатиш учун қўшиладиган нарсадир. Ҳукмдор ҳам جَبِر деб номланган. Шоирнинг ушбу сўзида кўринганидек:
وَانْعِمْ صَبَاحًا أيُّهَا اْلجَبْرُ
90- Тонгинг хайрли бўлсин, эй жабр.
Ҳукмдорга جَبْر номининг берилиши, унинг одамларни хоҳлаган ишига мажбурлаши ёки уларнинг ишларини тузатиши сабабидандир.
إِجْبَار сўзининг асли бировни бошқа бирини ислоҳ қилишга мажбурлашдир. Лекин соф маънода мажбурлаш учун ишлатилиши ҳам кенг тарқалган. Шунинг учун أَجْبَرْتُهُ عَلَى كَذَا сўзи бировни фалон ишга мажбурладим сўзи кабидир. Аллоҳ таоло бандаларини مَعَاصِي (ёмонликларга) гуноҳларга мажбурлайди деб даъво қилганлар каломшуносларнинг адабиётида мужбира деб номланган. Мутақаддимин эса уларга جَبْرِيَّة ва جَبَرِيَّة номини берган.
Инсоннинг сифати сифатида جَبَّار , ўзи лойиқ бўлмаган юксак мақомга эга эканини даъво қилиб, ўз камчилигини тўлдиришга/нуқсонини яширишга уринадиган одам учун ишлатилади ва бу калима фақат зам (айблаш) мақсадида қўлланади. Аллоҳ таолонинг وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ Шундан сўнг ҳар бир золим ва қайсар умидсизликка учради (14/Иброҳим 15); وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيّاً Мени золим ва бадбахт қилмади (Марям 32); إِنَّ فِيهَا قَوْماً جَبَّارِينَ У ерда баҳайбат қавм бор (5/Моида 22) كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ Аллоҳ ҳар бир мутакаббир ва зўравоннинг қалбини мана шундай муҳрлаб қўяди (40/Ғофир 35) деган сўзлари кабидир. Яъни ҳақни қабул қилиш ва унга иймон келтиришдан ўзини юқори тутган.
Бошқаларни куч билан ўз назорати остига олувчига ҳам جَبَّار дейилади. وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِم بِجَبَّارٍ Сиз уларнинг устида мажбурловчи эмассиз, (50/Қоф 45) ояти кабидир. جَبَّار калимасида ўз тенгига куч билан устунлик қилиш маъноси ҳам бўлгани учун نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ тенгларидан баланд хурмо ва نَاَقَةٌ جَبَّارٌ тенгларидан катта урғочи туя иборалари ҳам ишлатилади.
Хабарда ривоят қилинган: ضِرْسُ اْلكَافِرِ فِي النَّارِ مِثْلُ أُحُدٍ، وَكَثَافَةُ جِلْدِهِ أرْبَعُونَ ذِرَاعًا بِذِرَاعِ اْلجَبَّارِ Дўзахда кофирнинг тиши Уҳуд каби бўлади. Терисининг қалинлиги эса Жабборнинг аршини билан қирқ аршин бўлади деган сўзга келсак, Ибн Қутайба айтади: Бу — Зироуш-Шот деб аталган подшоҳга нисбат берилган зиро (аршин) маъносидадир.
Аллоҳ таолонинг اَلْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ У ғолиб бўлган бўйсундирувчи Жаббор, ҳақиқатан улуғ бўлган Аллоҳдир (59/Ҳашр 23) деган сўзи каби ўринларда جَبَّار деб сифатланиши ҳақида эса шундай дейилади: Бу, جَبَرْتُ الْفَقِير сўзининг мазмунидан олингандир; У Зот неъматлари билан одамларнинг ҳар турли дардига даво бўлади/ярасини боғлайди. Баъзилар эса, У одамларни мажбурлагани, яъни уларни хоҳлаган нарсасига йўналтиргани учун бу номни олган, дейишган.
Тилшунослардан баъзилари бу фикрни лафз жиҳатидан рад этиб: أَفْعَلْتُ қолипидан فَعَّال қолипи ясалмагани учун جَبَّار калимаси ҳам أَجْبَرْتُ феълидан ясалмайди, дейишган,
Бунга шундай жавоб берилган: Бу, لاَجَبْرَ وَلاَ تَفْوِيضَ ҳеч қандай жабр йўқ; ҳеч қандай тафвиз ҳам йўқ деган сўзда келган جَبْر калимасидан олингандир; إِجْبَار калимасидан эмас. Мўътазиладан бир гуруҳ буни маъно жиҳатидан инкор этиб: Аллоҳ таоло бундан жуда юксакдир/покдир, дейишган. Лекин бунда инкор қилинадиган жиҳат йўқ; зеро Аллоҳ таоло илоҳий ҳикмат тақозоси билан одамларни улар қоча олмайдиган баъзи нарсаларга мажбурлаган. Бу эса адашганлар ва жоҳиллар тушунган маънода эмас. Бу — уларни касаллик, ўлим ва тирилишга мажбурлагани кабидир. Уларнинг ҳар бирини бир хизматга, уддалай оладиган бир ҳунарга/ишга солган; ахлоқ ва амаллардан юра оладиган бир йўлга қўйган. Бу — инсоннинг ихтиёр ичида кечадиган мажбурият билан юзлашиши деганидир. Бундай ҳолда инсон ё ўз ҳунаридан рози бўлади ва уни ўзгартиришни истамайди, ёки уни ёқтирмайди, лекин ёқтирмаса-да, унга кўникади. Шунинг учун Аллоҳ буюради: فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ Кейин одамлар ўрталарида ишларини парча-парча қилиб юбордилар. Ҳар бир гуруҳ ўз олдиларидаги нарса билан хурсанддирлар (23/Муъминун 53); نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا Дунё ҳаётида уларнинг ораларида маишатларини Биз тақсимладик; (43/Зухруф 32). Мана шу ўлчов жиҳатидан У Қоҳир деб номланган. У фақат ҳикмати қаҳр қилишни тақозо этган кишиларни қаҳр қилади.
Ривоят қилинади: Мўминлар амири шундай деган:
يَا بَارِئَ اْلمَسْمُوكَاتِ وَجَبَّارَ اْلقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا شَقِيِّهَا وَسَعِيدِهَا Эй осмонларни йўқдан бор қилган Зот; қалбларни фитратларига кўра бадбахт ва саодатли тарзда тартибга солган Зот. Ибн Қутайбанинг: Бу جَبَرْتُ الْعَظْم иборасидан олингандир; чунки У қалбларни фитратларига кўра билдириб тартибга солган, деган сўзи эса калиманинг олдин ўтган маъноси доирасига киришига асосланади.
جَبَرُوت эса تَجَبَّرَ феълининг فَعَلوُت қолипидир. اِسْتَجْبَرْتُ حَالَهُ унинг ҳолини тузатишга сўз бердим деганидир. أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ لاَ يَجْتَبِرُهَا катталигидан яраси боғлаб бўлмайдиган бало деганидир. Суякнинг битиши сўзидан, синган жойга боғланадиган латта маъносини англатувчи جَبِيَرة калимаси ясалган.
جِباَرَة эса синиқ устига боғланадиган таёқчадир; кўплиги эса جَبَائِر шаклидадир. Қўлдаги шиш ҳам, шакли жиҳатидан синиқнинг боғланган ҳолига ўхшагани учун جِبَاَرة номини олган. جُبَار эса диятнинг соқит бўлган қисмига айтилади.
88- قَدْ جَبَرَ الدِّينَ اْلإلَهُ فَجَبَرَ
88- Илоҳ динни тузатди, у эса тузалди.
Бу тилшуносларнинг кўпчилигининг фикридир. Баъзилар эса шундай дейди: فَجَبَرَ сўзи инфиол қолипидан келган калима эмас, балки феъл қолипида келган ва уни такрорлаган. Биринчиси билан ислоҳни бошлаганига, иккинчиси билан эса уни тугатганига эътиборни қаратган. Бу: Динни тузатишни ирода қилди ва дарҳол унга киришиб, тузатишни якунлади, дейилиши кабидир. Чунки فَعَلَ қолипи гоҳ бир ишга киришишни, гоҳ уни тугатишни ифодалаш учун ишлатилади. فَجَبَرَ بَعْدَ اْلأَكْلِ ё ҳаракат ва ҳаддан ошиш назарда тутилгани учун айтилади, ёки تَكَلُّفзўр бериш маъноси назарда тутилиб айтилади. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
89- تَجَبَّرَ بَعْدَ الأكْلِ فَهُوَ نَمِيصُ
89- Емакдан сўнг кўп ҳаракат қилди, энди у бир қил каби ингичкадир.
جَبْر калимаси гоҳида соф маънода тузатиш учун ишлатилади. Ҳазрат Алининг: يَا جَابِرَ كُلِّ كَسِيرٍ، وَيَا مُسْهِلَ كُلِّ عَسِيرٍ Эй ҳар кўнгли синиқнинг кўнглини тузатувчи! Эй ҳар бир танг аҳволда қолганнинг ишини осонлаштирувчи! деган сўзи кабидир. Нон учун جَابِرُ بْنُ حَبَّة инсоннинг белини тиклайдиган дон ўғли дейилиши ҳам шу хусусиятидандир. Гоҳида эса соф маънодаги эгаллаб олиш ва ҳукмронлик учун ишлатилади.
Пайғамбарнинг (сав): لاَجَبْرَ وَلاَ تَفْوِيضَ Ҳеч қандай жабр йўқ; ҳеч қандай тафвиз ҳам йўқ деган сўзи кабидир. Ҳисобда (математикада) جَبْر тузатилиши исталган нарсани тузатиш учун қўшиладиган нарсадир. Ҳукмдор ҳам جَبِر деб номланган. Шоирнинг ушбу сўзида кўринганидек:
وَانْعِمْ صَبَاحًا أيُّهَا اْلجَبْرُ
90- Тонгинг хайрли бўлсин, эй жабр.
Ҳукмдорга جَبْر номининг берилиши, унинг одамларни хоҳлаган ишига мажбурлаши ёки уларнинг ишларини тузатиши сабабидандир.
إِجْبَار сўзининг асли бировни бошқа бирини ислоҳ қилишга мажбурлашдир. Лекин соф маънода мажбурлаш учун ишлатилиши ҳам кенг тарқалган. Шунинг учун أَجْبَرْتُهُ عَلَى كَذَا сўзи бировни фалон ишга мажбурладим сўзи кабидир. Аллоҳ таоло бандаларини مَعَاصِي (ёмонликларга) гуноҳларга мажбурлайди деб даъво қилганлар каломшуносларнинг адабиётида мужбира деб номланган. Мутақаддимин эса уларга جَبْرِيَّة ва جَبَرِيَّة номини берган.
Инсоннинг сифати сифатида جَبَّار , ўзи лойиқ бўлмаган юксак мақомга эга эканини даъво қилиб, ўз камчилигини тўлдиришга/нуқсонини яширишга уринадиган одам учун ишлатилади ва бу калима фақат зам (айблаш) мақсадида қўлланади. Аллоҳ таолонинг وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ Шундан сўнг ҳар бир золим ва қайсар умидсизликка учради (14/Иброҳим 15); وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيّاً Мени золим ва бадбахт қилмади (Марям 32); إِنَّ فِيهَا قَوْماً جَبَّارِينَ У ерда баҳайбат қавм бор (5/Моида 22) كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ Аллоҳ ҳар бир мутакаббир ва зўравоннинг қалбини мана шундай муҳрлаб қўяди (40/Ғофир 35) деган сўзлари кабидир. Яъни ҳақни қабул қилиш ва унга иймон келтиришдан ўзини юқори тутган.
Бошқаларни куч билан ўз назорати остига олувчига ҳам جَبَّار дейилади. وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِم بِجَبَّارٍ Сиз уларнинг устида мажбурловчи эмассиз, (50/Қоф 45) ояти кабидир. جَبَّار калимасида ўз тенгига куч билан устунлик қилиш маъноси ҳам бўлгани учун نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ тенгларидан баланд хурмо ва نَاَقَةٌ جَبَّارٌ тенгларидан катта урғочи туя иборалари ҳам ишлатилади.
Хабарда ривоят қилинган: ضِرْسُ اْلكَافِرِ فِي النَّارِ مِثْلُ أُحُدٍ، وَكَثَافَةُ جِلْدِهِ أرْبَعُونَ ذِرَاعًا بِذِرَاعِ اْلجَبَّارِ Дўзахда кофирнинг тиши Уҳуд каби бўлади. Терисининг қалинлиги эса Жабборнинг аршини билан қирқ аршин бўлади деган сўзга келсак, Ибн Қутайба айтади: Бу — Зироуш-Шот деб аталган подшоҳга нисбат берилган зиро (аршин) маъносидадир.
Аллоҳ таолонинг اَلْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ У ғолиб бўлган бўйсундирувчи Жаббор, ҳақиқатан улуғ бўлган Аллоҳдир (59/Ҳашр 23) деган сўзи каби ўринларда جَبَّار деб сифатланиши ҳақида эса шундай дейилади: Бу, جَبَرْتُ الْفَقِير сўзининг мазмунидан олингандир; У Зот неъматлари билан одамларнинг ҳар турли дардига даво бўлади/ярасини боғлайди. Баъзилар эса, У одамларни мажбурлагани, яъни уларни хоҳлаган нарсасига йўналтиргани учун бу номни олган, дейишган.
Тилшунослардан баъзилари бу фикрни лафз жиҳатидан рад этиб: أَفْعَلْتُ қолипидан فَعَّال қолипи ясалмагани учун جَبَّار калимаси ҳам أَجْبَرْتُ феълидан ясалмайди, дейишган,
Бунга шундай жавоб берилган: Бу, لاَجَبْرَ وَلاَ تَفْوِيضَ ҳеч қандай жабр йўқ; ҳеч қандай тафвиз ҳам йўқ деган сўзда келган جَبْر калимасидан олингандир; إِجْبَار калимасидан эмас. Мўътазиладан бир гуруҳ буни маъно жиҳатидан инкор этиб: Аллоҳ таоло бундан жуда юксакдир/покдир, дейишган. Лекин бунда инкор қилинадиган жиҳат йўқ; зеро Аллоҳ таоло илоҳий ҳикмат тақозоси билан одамларни улар қоча олмайдиган баъзи нарсаларга мажбурлаган. Бу эса адашганлар ва жоҳиллар тушунган маънода эмас. Бу — уларни касаллик, ўлим ва тирилишга мажбурлагани кабидир. Уларнинг ҳар бирини бир хизматга, уддалай оладиган бир ҳунарга/ишга солган; ахлоқ ва амаллардан юра оладиган бир йўлга қўйган. Бу — инсоннинг ихтиёр ичида кечадиган мажбурият билан юзлашиши деганидир. Бундай ҳолда инсон ё ўз ҳунаридан рози бўлади ва уни ўзгартиришни истамайди, ёки уни ёқтирмайди, лекин ёқтирмаса-да, унга кўникади. Шунинг учун Аллоҳ буюради: فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ Кейин одамлар ўрталарида ишларини парча-парча қилиб юбордилар. Ҳар бир гуруҳ ўз олдиларидаги нарса билан хурсанддирлар (23/Муъминун 53); نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا Дунё ҳаётида уларнинг ораларида маишатларини Биз тақсимладик; (43/Зухруф 32). Мана шу ўлчов жиҳатидан У Қоҳир деб номланган. У фақат ҳикмати қаҳр қилишни тақозо этган кишиларни қаҳр қилади.
Ривоят қилинади: Мўминлар амири шундай деган:
يَا بَارِئَ اْلمَسْمُوكَاتِ وَجَبَّارَ اْلقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا شَقِيِّهَا وَسَعِيدِهَا Эй осмонларни йўқдан бор қилган Зот; қалбларни фитратларига кўра бадбахт ва саодатли тарзда тартибга солган Зот. Ибн Қутайбанинг: Бу جَبَرْتُ الْعَظْم иборасидан олингандир; чунки У қалбларни фитратларига кўра билдириб тартибга солган, деган сўзи эса калиманинг олдин ўтган маъноси доирасига киришига асосланади.
جَبَرُوت эса تَجَبَّرَ феълининг فَعَلوُت қолипидир. اِسْتَجْبَرْتُ حَالَهُ унинг ҳолини тузатишга сўз бердим деганидир. أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ لاَ يَجْتَبِرُهَا катталигидан яраси боғлаб бўлмайдиган бало деганидир. Суякнинг битиши сўзидан, синган жойга боғланадиган латта маъносини англатувчи جَبِيَرة калимаси ясалган.
جِباَرَة эса синиқ устига боғланадиган таёқчадир; кўплиги эса جَبَائِر шаклидадир. Қўлдаги шиш ҳам, шакли жиҳатидан синиқнинг боғланган ҳолига ўхшагани учун جِبَاَرة номини олган. جُبَار эса диятнинг соқит бўлган қисмига айтилади.