ح س ب
Ҳ-с-б
حِسَاب : Бу сўз сонларни ишлатишни англатади. Феъл حَسَبْتُ أحْسُبُ حِسَابًا وَحُسْبَانًا шаклидадир. Аллоҳ буюради: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ Йилларнинг сонини ва вақтларнинг ҳисобини билишингиз учун (10/Юнус 5); وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَاناً У кечани дам олиш вақти, қуёш билан ойни вақт ўлчаш бирлиги қилди (6/Анъом 96). لاَ يَعْلَمُ حُسْبَانَهُ إِلاَّ الله Унинг ҳисобини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмас деган ибора бор. Аллоҳ буюради: وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ Осмондан келувчи бир офатга дучор қилиб (18/Каҳф 40); дейиладики: Бунинг маъноси олов ва азобдир. Аммо бу аслида инсон ўз амали туфайли ҳисобга тортиладиган ва жазоланадиган нарсадир.
Ҳадисда Пайғамбарнинг (сав) шамол ҳақида шундай деганлари ривоят қилинган: اَللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْهَا عَذَابًا وَلاَ حُسْبَانًا Эй Аллоҳим! Уни азоб ва ҳусбон қилма. Аллоҳ буюради: فَحَاسَبْنَاهَا حِسَاباً شَدِيداً Биз ҳам уни қаттиқ бир ҳисобга тортдик (65/Талоқ 8). Бу مَنْ نُوقِشَ اْلحِسَابَ عُذِّبَ кимнинг ҳисоби тўлиқ кўрилса, азоб кўради деган ривоятга ўхшайди. Аллоҳ буюради: اِقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ Одамларнинг ҳисоби яқинлашди (21/Анбиё 1); اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ Қиёмат яқинлашди (54/Қамар 1); وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ Ҳисоб кўрувчи сифатида биз кифоямиз (21/Анбиё 47); وَلَمْ أدْرِ مَا حِسَابِيهْ Кошки ушбу ҳисобимни ҳеч кўрмаган бўлсам эди (69/Ҳоққа 26); إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسَابِيهْ Мен ҳисобимга дуч келишимни билар эдим (69/Ҳоққа 20); сўз охиридаги ҳа ҳарфи вақф ҳолатидаги уйғунлик учундир; مَالِيَة ва سُلْطَانِيَه каби.
Аллоҳ буюради: إِنَّ اللّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ Ҳеч шубҳасиз Аллоҳнинг ҳисоб кўриши жуда тездир (3/Оли Имрон 199); جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَاباً Булар Роббинг ҳузуридан бир мукофот сифатидаги ўлчовли бир инъомдир (78/Набаъ 36); дейиладики: Бу кифоя дегани. Баъзилар эса: Бу وَأَنْ ليْسَ لِلإِنْسَانِ إِلاَّ مَا سَعَى Инсонга ўз саъй-ҳаракатининг мукофотидан бошқа нарса йўқ (52/Тур 39) ва يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ Хоҳлаган кишига ҳисобсиз ризқ беради (2/Бақара 212) оятларида ишора қилинган нарса дегани. Бунинг турлича талқинлари бор:
Биринчиси: Унга ҳақ қилганидан кўпроғини беришидир.
Иккинчиси: Унга бериб, ундан қайтиб олмаслигидир.
Учинчиси: Инсон ҳисобини қила олмайдиган бир инъом беришидир. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
عَطَايَاهُ يُحْصَى قَبْلَ إحْصَائِهَا اْلقُطْرُ
Ёмғир томчиларини санамасдан олдин унинг инъомларини сана олармидинг?
Тўртинчиси: Сиқилмасдан беришидир. Бу, сиқдим деган маънодаги حَاسَبْتُهُ сўзидан олингандир.
Бешинчиси: Кутганидан кўпроғини беришидир.
Олтинчиси: Уларнинг ҳисобларига кўра эмас, балки биладиган маслаҳатига кўра беришидир. Бу Аллоҳ таолонинг: وَلَوْلاَ أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ Одамлар куфрда бирлашган ягона уммат бўлиб қолмаганларида эди, Раҳмонни инкор этувчиларнинг уйларининг шифтларини ва устига миниб чиқадиган зиналарини кумушдан қилар эдик (43/Зухруф 33) сўзида диққат тортган нарса кабидир.
Еттинчиси: Мўъминга бериши ва уни у билан ҳисобга тортмаслигидир. Бу эса шундай бўлади: Мўъмин дунёдан фақат зарур бўлганини, зарур бўлганича, зарур бўлган вақтда олади. Сарфлаши ҳам шундайдир. Ўз нафсини ҳисобга тортади; шунинг учун Аллоҳ уни зарар кўрадиган тарзда ҳисобга тортмайди.
Ривоятда белгиланганидек: مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يُحَاسِبْهُ اللهُ يَوْمَ اْلقِيَامَةِ Ким дунёда ўзини ҳисобга тортса, Аллоҳ таоло уни қиёмат кунида ҳисобга тортмайди.
Саккизинчиси: Аллоҳ таоло қиёмат кунида мўъминларга ҳақ қилганлари миқдоридагина мукофот бермайди; аксинча, ундан кўпроғи билан мукофотлайди. Аллоҳ таоло буюрганидек: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أضْعَافاً كَثِيرَةً Ким Аллоҳга гўзал қарз берса, Аллоҳ ҳам бу қарзни унга кўп баробар қилиб қайтаради (2/Бақара 245).
Аллоҳ таолонинг: فَأُوْلَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ Улар жаннатга кирадилар ва у ерда уларга ҳисобсиз ризқлар берилади (40/Ғофир 40) сўзи билан هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أوْ أمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ Мана бизнинг инъомимиз шудир: Хоҳ бер, хоҳ тут, ҳисобсиздир (38/Сод 39) сўзи ҳам шу маънолардадир. Охирги оятнинг маъноси ҳақида: Ҳисобга тортилмайдиган киши каби хоҳлаган тасарруфингни қил дегани ҳам айтилган. Яъни: Бўлиши керак бўлганидек, бўлиши керак бўлган вақтда, бўлиши керак бўлган нарса учун ол. Сарфлаганда ҳам худди шундай. حَسِيب ва مُحَاسِب : Кишини ҳисобга тортувчидир. Ҳисоб билан кишига мукофотини берувчи учун ҳам ишлатилади.
حَسْب кифоялик маъносида ишлатилади. حَسْبُنَا اللَّهُ Аллоҳ бизга кифоядир (3/Оли Имрон 173); яъни: У бизга кифоядир. حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ Уларга дўзах кифоядир (58/Мужодала 8); وَكَفَى بِاللّهِ حَسِيباً Ҳисоб сўровчи сифатида Аллоҳ кифоядир (4/Нисо 6); яъни: Кузатувчи, унга кўра ўзларини ҳисобга тортувчи.
مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ منْ شَيْءٍ وَمَا مِِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ Уларнинг ҳисобидан сенга ва сенинг ҳисобингдан уларга бирон нарса тушмайди (6/Анъом 52) сўзи эса, عَلَيْكُمْ أنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ Сиз ўзингиздан масъулсиз, агар сиз тўғри йўлда бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмас (5/Моида 105) ва وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * إِنْ حِسَابُهُمْ إِلاَّ عَلَى رَبِّي Уларнинг нималар қилганларини мен била олмайман; уларнинг ҳисобини кўриш фақат Роббимга тегишлидир (26/Шуаро 112-113) оятлари кабидир.
Баъзилар шундай дейдилар: Уларга кифоя қилиш сенинг вазифанг эмас; аксинча, Аллоҳ ҳам уларга, ҳам сенга кифоядир дегани. Бу: عَطَاءً حِسَاباً Ўлчовли бир инъомдир (78/Набаъ 36) сўзи каби; яъни: кифоядир; демак, шу менга кифоядир сўзи мазмунидадир. Баъзилар эса: уларнинг амалларини назарда тутган, аммо унга амалларнинг сўнгги нуқтаси бўлган ҳисоб номини берган, дейди. اِحْتَسَبَ اِبْناً لَهُ ҳам дейиладики: Аллоҳ ҳузурида ўзи учун бир раҳмат (мағфират) воситаси деб ҳисоблади, дегани.
حِسْبَة эса, Аллоҳ таоло ҳузурида нажотга восита бўладиган нарсани қилишдир. الم أحَسِبَ النَّاسُ Алиф. Лом. Мим. Одамлар …деб ўйлайдиларми? (29/Анкабут 1-2); أمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ Ёки ёмонлик қилувчилар ўйлайдиларми? (29/Анкабут 4); وَلاَ تَحْسَبَنَّ اللّهَ غَافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ Зинҳор, Аллоҳни золимларнинг қилаётганларидан бехабар деб ўйлама (14/Иброҳим 42); فَلاَ تَحْسَبَنَّ اللّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ Зинҳор Аллоҳни пайғамбарларига берган ваъдасидан қайтади деб ўйлама (14/Иброҳим 47); أَمْ حَسِبْتُمْ أنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ Ёки осонлик билан жаннатга кирамиз деб ўйладингизми? (2/Бақара 214). Буларнинг барчасининг масдари حِسْبَان дир.
حِسْبَان : Икки зид нарсанинг бири фойдасига қарор берганда, бошқасини ҳеч ақлига келтирмасликдир. Шундай қилиб уни ҳисоблайди ва бармоқлари билан уни санайди. Бу ичида шубҳа қолиши мумкин бўлган бир нарса ҳисобланади. Зан ҳам бунга яқин маъно ташийди. Шу фарқ биланки, занда кишининг ақлига зид бўлган икки нарса бирга келади, аммо охирида бири бошқасидан устун чиқади.
Ҳадисда Пайғамбарнинг (сав) шамол ҳақида шундай деганлари ривоят қилинган: اَللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْهَا عَذَابًا وَلاَ حُسْبَانًا Эй Аллоҳим! Уни азоб ва ҳусбон қилма. Аллоҳ буюради: فَحَاسَبْنَاهَا حِسَاباً شَدِيداً Биз ҳам уни қаттиқ бир ҳисобга тортдик (65/Талоқ 8). Бу مَنْ نُوقِشَ اْلحِسَابَ عُذِّبَ кимнинг ҳисоби тўлиқ кўрилса, азоб кўради деган ривоятга ўхшайди. Аллоҳ буюради: اِقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ Одамларнинг ҳисоби яқинлашди (21/Анбиё 1); اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ Қиёмат яқинлашди (54/Қамар 1); وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ Ҳисоб кўрувчи сифатида биз кифоямиз (21/Анбиё 47); وَلَمْ أدْرِ مَا حِسَابِيهْ Кошки ушбу ҳисобимни ҳеч кўрмаган бўлсам эди (69/Ҳоққа 26); إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسَابِيهْ Мен ҳисобимга дуч келишимни билар эдим (69/Ҳоққа 20); сўз охиридаги ҳа ҳарфи вақф ҳолатидаги уйғунлик учундир; مَالِيَة ва سُلْطَانِيَه каби.
Аллоҳ буюради: إِنَّ اللّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ Ҳеч шубҳасиз Аллоҳнинг ҳисоб кўриши жуда тездир (3/Оли Имрон 199); جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَاباً Булар Роббинг ҳузуридан бир мукофот сифатидаги ўлчовли бир инъомдир (78/Набаъ 36); дейиладики: Бу кифоя дегани. Баъзилар эса: Бу وَأَنْ ليْسَ لِلإِنْسَانِ إِلاَّ مَا سَعَى Инсонга ўз саъй-ҳаракатининг мукофотидан бошқа нарса йўқ (52/Тур 39) ва يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ Хоҳлаган кишига ҳисобсиз ризқ беради (2/Бақара 212) оятларида ишора қилинган нарса дегани. Бунинг турлича талқинлари бор:
Биринчиси: Унга ҳақ қилганидан кўпроғини беришидир.
Иккинчиси: Унга бериб, ундан қайтиб олмаслигидир.
Учинчиси: Инсон ҳисобини қила олмайдиган бир инъом беришидир. Шоирнинг ушбу сўзи каби:
عَطَايَاهُ يُحْصَى قَبْلَ إحْصَائِهَا اْلقُطْرُ
Ёмғир томчиларини санамасдан олдин унинг инъомларини сана олармидинг?
Тўртинчиси: Сиқилмасдан беришидир. Бу, сиқдим деган маънодаги حَاسَبْتُهُ сўзидан олингандир.
Бешинчиси: Кутганидан кўпроғини беришидир.
Олтинчиси: Уларнинг ҳисобларига кўра эмас, балки биладиган маслаҳатига кўра беришидир. Бу Аллоҳ таолонинг: وَلَوْلاَ أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ Одамлар куфрда бирлашган ягона уммат бўлиб қолмаганларида эди, Раҳмонни инкор этувчиларнинг уйларининг шифтларини ва устига миниб чиқадиган зиналарини кумушдан қилар эдик (43/Зухруф 33) сўзида диққат тортган нарса кабидир.
Еттинчиси: Мўъминга бериши ва уни у билан ҳисобга тортмаслигидир. Бу эса шундай бўлади: Мўъмин дунёдан фақат зарур бўлганини, зарур бўлганича, зарур бўлган вақтда олади. Сарфлаши ҳам шундайдир. Ўз нафсини ҳисобга тортади; шунинг учун Аллоҳ уни зарар кўрадиган тарзда ҳисобга тортмайди.
Ривоятда белгиланганидек: مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يُحَاسِبْهُ اللهُ يَوْمَ اْلقِيَامَةِ Ким дунёда ўзини ҳисобга тортса, Аллоҳ таоло уни қиёмат кунида ҳисобга тортмайди.
Саккизинчиси: Аллоҳ таоло қиёмат кунида мўъминларга ҳақ қилганлари миқдоридагина мукофот бермайди; аксинча, ундан кўпроғи билан мукофотлайди. Аллоҳ таоло буюрганидек: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أضْعَافاً كَثِيرَةً Ким Аллоҳга гўзал қарз берса, Аллоҳ ҳам бу қарзни унга кўп баробар қилиб қайтаради (2/Бақара 245).
Аллоҳ таолонинг: فَأُوْلَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ Улар жаннатга кирадилар ва у ерда уларга ҳисобсиз ризқлар берилади (40/Ғофир 40) сўзи билан هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أوْ أمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ Мана бизнинг инъомимиз шудир: Хоҳ бер, хоҳ тут, ҳисобсиздир (38/Сод 39) сўзи ҳам шу маънолардадир. Охирги оятнинг маъноси ҳақида: Ҳисобга тортилмайдиган киши каби хоҳлаган тасарруфингни қил дегани ҳам айтилган. Яъни: Бўлиши керак бўлганидек, бўлиши керак бўлган вақтда, бўлиши керак бўлган нарса учун ол. Сарфлаганда ҳам худди шундай. حَسِيب ва مُحَاسِب : Кишини ҳисобга тортувчидир. Ҳисоб билан кишига мукофотини берувчи учун ҳам ишлатилади.
حَسْب кифоялик маъносида ишлатилади. حَسْبُنَا اللَّهُ Аллоҳ бизга кифоядир (3/Оли Имрон 173); яъни: У бизга кифоядир. حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ Уларга дўзах кифоядир (58/Мужодала 8); وَكَفَى بِاللّهِ حَسِيباً Ҳисоб сўровчи сифатида Аллоҳ кифоядир (4/Нисо 6); яъни: Кузатувчи, унга кўра ўзларини ҳисобга тортувчи.
مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ منْ شَيْءٍ وَمَا مِِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ Уларнинг ҳисобидан сенга ва сенинг ҳисобингдан уларга бирон нарса тушмайди (6/Анъом 52) сўзи эса, عَلَيْكُمْ أنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ Сиз ўзингиздан масъулсиз, агар сиз тўғри йўлда бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмас (5/Моида 105) ва وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * إِنْ حِسَابُهُمْ إِلاَّ عَلَى رَبِّي Уларнинг нималар қилганларини мен била олмайман; уларнинг ҳисобини кўриш фақат Роббимга тегишлидир (26/Шуаро 112-113) оятлари кабидир.
Баъзилар шундай дейдилар: Уларга кифоя қилиш сенинг вазифанг эмас; аксинча, Аллоҳ ҳам уларга, ҳам сенга кифоядир дегани. Бу: عَطَاءً حِسَاباً Ўлчовли бир инъомдир (78/Набаъ 36) сўзи каби; яъни: кифоядир; демак, шу менга кифоядир сўзи мазмунидадир. Баъзилар эса: уларнинг амалларини назарда тутган, аммо унга амалларнинг сўнгги нуқтаси бўлган ҳисоб номини берган, дейди. اِحْتَسَبَ اِبْناً لَهُ ҳам дейиладики: Аллоҳ ҳузурида ўзи учун бир раҳмат (мағфират) воситаси деб ҳисоблади, дегани.
حِسْبَة эса, Аллоҳ таоло ҳузурида нажотга восита бўладиган нарсани қилишдир. الم أحَسِبَ النَّاسُ Алиф. Лом. Мим. Одамлар …деб ўйлайдиларми? (29/Анкабут 1-2); أمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ Ёки ёмонлик қилувчилар ўйлайдиларми? (29/Анкабут 4); وَلاَ تَحْسَبَنَّ اللّهَ غَافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ Зинҳор, Аллоҳни золимларнинг қилаётганларидан бехабар деб ўйлама (14/Иброҳим 42); فَلاَ تَحْسَبَنَّ اللّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ Зинҳор Аллоҳни пайғамбарларига берган ваъдасидан қайтади деб ўйлама (14/Иброҳим 47); أَمْ حَسِبْتُمْ أنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ Ёки осонлик билан жаннатга кирамиз деб ўйладингизми? (2/Бақара 214). Буларнинг барчасининг масдари حِسْبَان дир.
حِسْبَان : Икки зид нарсанинг бири фойдасига қарор берганда, бошқасини ҳеч ақлига келтирмасликдир. Шундай қилиб уни ҳисоблайди ва бармоқлари билан уни санайди. Бу ичида шубҳа қолиши мумкин бўлган бир нарса ҳисобланади. Зан ҳам бунга яқин маъно ташийди. Шу фарқ биланки, занда кишининг ақлига зид бўлган икки нарса бирга келади, аммо охирида бири бошқасидан устун чиқади.